نگرانی‌ ها درباره آینده موزه قرآن و کتابت

به گزارش نصر، بنایی که بیش از دو دهه است با عنوان «موزه قرآن و کتابت» شناخته می‌شود و علاوه بر کارکرد موزه‌ای، بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی تبریز را روایت می‌کند، اکنون در آستانه تصمیمی قرار گرفته که می‌تواند آینده آن را تحت تأثیر قرار دهد.
بر اساس پیگیری‌ها، موضوع تغییر کاربری این مسجد تاریخی از سوی اداره اوقاف و امور خیریه مطرح شده و هم‌اکنون در مرحله بررسی‌های کارشناسی از جانب اداره میراث فرهنگی استان قرار دارد؛ موضوعی که موافقان و مخالفان آن، هر یک با استناد به ملاحظات فنی، تاریخی و فرهنگی، دیدگاه‌های متفاوتی را مطرح می‌کنند.

تصمیم نهایی با اداره کل امور موزه‌ها است
«احمد حمزه زاده» مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی آذربایجان شرقی ضمن تأیید مطرح شدن این درخواست، گفت: موضوع هنوز در مرحله بررسی قرار دارد و هیچ تصمیم نهایی درباره آن اتخاذ نشده است. به گفته وی، مسجد صاحب‌الامر در مالکیت اداره اوقاف و امور خیریه قرار دارد و در سال‌های گذشته پس از مرمت، برای ایجاد موزه قرآن و کتابت در اختیار میراث فرهنگی قرار گرفته است.
وی تأکید کرد: در حال حاضر تمامی ابعاد موضوع، از جمله مسائل حفاظتی، وضعیت استحکام بنا، الزامات موزه‌ای و آثار احتمالی تغییر کاربری، توسط کارشناسان در دست بررسی است و در نهایت این اداره کل امور موزه‌های کشور خواهد بود که درباره سرنوشت موزه تصمیم‌گیری می‌کند.

حفظ اصالت اثر، مطالبه جامعه میراث فرهنگی
انجمن میراث‌یاران جوان آذربایجان شرقی با انتشار بیانیه‌ای، نسبت به زمزمه‌های تغییر کاربری مسجد تاریخی صاحب‌الامر ابراز نگرانی کرد و خواستار حفظ کاربری موزه‌ای این بنای ارزشمند شد.

در بیانیه انجمن میراث‌یاران جوان آذربایجان شرقی آمده است:
مسجد صاحب‌الامر یا مسجد شاه طهماسب، یکی از شاخص‌ترین بناهای به‌جامانده از دوره صفویه و ضلع شرقی میدان تاریخی صاحب‌آباد است؛ میدانی که بسیاری از پژوهشگران آن را الگوی شکل‌گیری میدان نقش جهان اصفهان می‌دانند. این مسجد امروزه با عنوان موزه قرآن و کتابت شناخته می‌شود؛ موزه‌ای که مجموعه‌ای ارزشمند از نسخه‌های خطی قرآن، آثار کتابت، خوشنویسی و میراث مکتوب آذربایجان را در خود جای داده است.
تغییر کاربری چنین بنایی صرفاً به معنای جابه‌جایی یک موزه نیست بلکه می‌تواند اصالت تاریخی و هویت فرهنگی اثر را تحت تأثیر قرار دهد. تجربه‌های گذشته نشان داده است که بسیاری از بناهای تاریخی پس از تغییر کاربری، به دلیل ایجاد دخل و تصرف در ساختار معماری یا افزایش فشارهای فیزیکی، با آسیب‌های جبران‌ناپذیر مواجه شده‌اند.
در ادامه این بیانیه، به نمونه‌هایی از تغییر کاربری یا ضعف در نگهداری برخی بناهای تاریخی تبریز اشاره شده و آمده است: تغییر کاربری کنسولگری تاریخی آلمان به مدرسه، موجب ایجاد تغییراتی در ساختار داخلی و کالبدی این بنا شد و امروز نیز این اثر ارزشمند با مشکلات جدی مواجه است. همچنین بناهایی مانند حمام تاریخی قراملک و حمام تاریخی شنبه‌غازان نیز به دلیل کمبود رسیدگی، شرایط مناسبی ندارند. تجربه مجموعه حسن پادشاه نشان می‌دهد که حتی پس از مرمت نیز اگر دسترسی عمومی به آثار تاریخی محدود شود، فلسفه حفاظت از میراث فرهنگی زیر سؤال خواهد رفت. انتظار می‌رود تمامی دستگاه‌های مسئول با تعامل و همکاری، امکان بهره‌برداری عمومی از این آثار را فراهم کنند.
انجمن میراث‌یاران جوان همچنین با اشاره به جایگاه تبریز در حوزه موزه‌داری تأکید کرده است: تبریز یکی از شهرهای دارای بیشترین تعداد موزه در کشور است؛ ظرفیتی که طی سال‌های اخیر با تعطیلی برخی موزه‌ها از جمله موزه مردم‌شناسی، محرم و موزه کاریکاتور، بخشی از آن از دست رفته است. از این رو حفظ موزه قرآن و کتابت، نه تنها حفظ یک ساختمان تاریخی، بلکه پاسداری از بخشی از هویت موزه‌ای شهر محسوب می‌شود.

در بخش دیگری از این بیانیه، ضمن اشاره به زمزمه های تغییر کاربری این موزه به یک حسینیه، آمده است:
اگرچه ایجاد و توسعه حسینیه‌ها اقدامی ارزشمند در راستای فعالیت‌های مذهبی است اما بناهای تاریخی شاخص، به ویژه آثاری که ارزش معماری، تاریخی و فرهنگی ویژه دارند، باید با ملاحظات تخصصی حفاظت شوند.
برگزاری مداوم مراسم، افزایش رفت‌وآمد، جابه‌جایی تجهیزات، نصب تأسیسات و استفاده از سامانه‌های صوتی پرقدرت، در بلندمدت می‌تواند موجب ایجاد ارتعاش، افزایش استهلاک و آسیب به اجزای تاریخی بنا شود. این انجمن در پایان از استانداری، وزارت میراث فرهنگی، اداره کل میراث فرهنگی استان، اداره اوقاف و امور خیریه و سایر نهادهای مسئول خواسته است با تکیه بر نظر کارشناسان مستقل، از هرگونه تصمیمی که موجب خدشه به اصالت این اثر تاریخی شود، جلوگیری کنند و حفاظت از مسجد صاحب‌الامر و موزه قرآن و کتابت را در اولویت قرار دهند.

هر تصمیمی باید بر پایه مطالعات فنی باشد
در همین زمینه، «فرهاد آخوندی» یکی از استادان دانشگاه معماری تبریز و مرمت‌گران باسابقه تبریز اذعان داشت: اصل استفاده از بناهای تاریخی، اقدامی ضروری است اما نوع استفاده باید متناسب با ظرفیت سازه و پس از انجام مطالعات تخصصی تعیین شود.
وی با اشاره به آسیب‌پذیری بخش قابل توجهی از بناهای تاریخی تبریز، به ویژه در برابر زلزله، تأکید کرد: هیچ تغییر کاربری نباید بدون انجام مطالعات سازه‌ای، آسیب‌شناسی و بررسی میزان تحمل بنا انجام شود. آخوندی تشریح کرد: ارزیابی دقیق وضعیت سازه، برداشت‌های معماری، مطالعات استحکام‌بخشی و بررسی ظرفیت بارگذاری بنا، فرآیندی زمان‌بر است و انجام کامل آن دست‌کم سه تا چهار ماه زمان نیاز دارد.
وی تصریح کرد: اگر قرار باشد برای بنایی تاریخی، کاربری جدید تعریف شود، ابتدا باید مشخص شود که آیا بنا توان تحمل آن نوع استفاده را دارد یا خیر.
هر تصمیمی خارج از این چارچوب، با اصول علمی مرمت و حفاظت از میراث فرهنگی همخوانی ندارد. میراثی که تصمیم امروز، آینده آن را رقم می‌زند مسجد صاحب‌الامر تنها یک بنای تاریخی نیست؛ بخشی از حافظه شهری تبریز و یادگاری از دوران صفویه است که طی سال‌های اخیر با استقرار موزه قرآن و کتابت، به یکی از مراکز معرفی میراث مکتوب و فرهنگ اسلامی شمال‌غرب ایران تبدیل شده است.
اکنون در حالی که بررسی‌های کارشناسی همچنان ادامه دارد، فعالان حوزه میراث فرهنگی امیدوارند تصمیم نهایی، بر پایه مطالعات فنی، اصول حفاظت و منافع بلندمدت میراث تاریخی اتخاذ شود.
انتهای پیام/