آسمان سهم خود را ادا کرد؛ حالا نوبت مدیریت است

به گزارش نصر، نام دریاچه ارومیه سال‌هاست با واژه‌هایی چون خشکی، بحران، ریزگردهای نمکی و هشدار گره خورده است اما بارش های امسال در شش ماهه اول سال، هم روح زخمی ما را از درد های روزگارمان تسکین بخشید و هم ،چشم‌انداز منطقه را تا اندازه‌ای تغییر داد. این بارش های گاه و بیگاه، باعث شد که دوباره نشانه‌هایی از آب در پهنه‌ای دیده شد که ملت ما، سال‌ها شاهد عقب‌نشینی آن بودند. در روزهای ایرانِ جان که ۲۴ تا ۲۷ شهریور ماه، وزیران کشور را به این خطه کشاند تا از نزدیک شاهد آذربایجان باشند، بازدیدی از شرفخانه، یکی از بندر های دریاچه ارومیه و اسکله تاریخی اش داشتیم که خشکی غم انگیزش، پارادوکسی ملموس با اخبار احیای آن ایجاد می کرد و در اینجا، سوالی مطرح است؛ آیا بازگشت آب به معنای بازگشت دریاچه است؟
این پرسش تنها با مقایسه چند تصویر ماهواره‌ای یا مشاهده افزایش وسعت آب پاسخ داده نمی شود. دریاچه ارومیه، همان‌گونه که پیش‌تر نیز در گفت‌وگو با «بهروز ساری‌صراف»، استاد جغرافیای دانشگاه تبریز، مورد تأکید قرار گرفته بود، مسئله‌ای فراتر از یک پهنه آبی است؛ مسئله‌ای است مرتبط با زندگی، اقلیم، کشاورزی، اقتصاد، سکونت و آینده تمدنی منطقه ما...
در صدای باران، میان خبرهای امیدوارکننده از افزایش آب دریاچه و با انبوهِ غمِ تماشای شرفخانه که بیشتر به قبرستان خاطرات نیاکانمان می ماند، با استاد ساری صراف گفتگویی کردیم تا امید را از علم ایشان تمنا کنیم.

وضعیت امروز دریاچه ارومیه را چگونه ارزیابی می‌کنید؟ آیا می‌توان گفت دریاچه در مسیر احیا قرار گرفته است؟
ابتدا باید بدانیم وضعیت دریاچه را نسبت به چه زمانی و بر اساس چه شاخصی ارزیابی می‌کنیم. اگر وضعیت امروز را با سال گذشته مقایسه کنیم، بدون تردید شرایط بسیار بهتر است و حتی می‌توان گفت وضعیت دریاچه نسبت به آن زمان، عالی به نظر می‌رسد. اما اگر معیار مقایسه، میانگین بلندمدت و شرایط طبیعی و اکولوژیک دریاچه باشد، هنوز فاصله زیادی تا رسیدن به تراز اکولوژیک وجود دارد. بنابراین نباید افزایش آب در یک مقطع زمانی را با «احیای کامل» اشتباه گرفت. احیا یک فرآیند پیچیده و بلندمدت است و نیازمند مدیریت مستمر منابع آب، کنترل برداشت‌ها و ایجاد تغییرات اساسی در شیوه بهره‌برداری از حوضه آبریز است.

آمارها درباره افزایش وسعت و حجم آب دریاچه چه می‌گویند؟
بر اساس آمار جدیدی که در اختیار داریم، وسعت دریاچه ارومیه در ۲۳ شهریور ۱۴۰۵ به حدود ۲۰۴۵ کیلومتر مربع رسیده است در حالی که در مدت مشابه سال گذشته، این رقم حدود ۵۶۰ کیلومتر مربع بود. یعنی وسعت آن حدود چهار برابر افزایش یافته است. حجم آب نیز به حدود ۲/۶۴۰ میلیارد مترمکعب رسیده بود در حالی که این میزان در مدت مشابه سال گذشته، حدود ۴۵۰ میلیون مترمکعب بود، یعنی حجم آب نیز بیش از ۵ برابر افزایش داشته است. این آمارها بدون شک امیدوار کننده‌ اما به معنای پایان بحران نیستند. مسئله اصلی حفظ این آب است! اینکه اجازه ندهیم با افزایش دما، تبخیر و ادامه روندهای نادرست بهره‌برداری، دوباره از دست برود

پس بارش‌های امسال به تنهایی نمی‌توانند تضمین کننده آینده دریاچه باشند؟
دقیقاً همین‌طور است. امید همیشه وجود دارد و بارش‌های امسال نیز طبیعتاً امید مردم، مسئولان و مدیران را افزایش داده است. واقعیت این است که «احیا» صرفاً با بارندگی اتفاق نمی‌افتد. آب حاصل از بارش، اگر مدیریت نشود، در نهایت می‌تواند تبخیر شود یا در مسیرهای مختلف مورد مصرف قرار گیرد. برای حفظ دریاچه باید مدیریت و تکنیک مناسب در کنار بارش وجود داشته باشد.

به نظر شما مهم‌ترین گره در مسیر احیای دریاچه چیست؟
چالش‌های احیای دریاچه بسیار متعدد و ناهمگون هستند و نمی‌توان همه مشکلات را به یک عامل نسبت داد. کشاورزی و دامداری برای مردم ساکن در حوضه آبریز یک ضرورت اقتصادی است اما متناسب با این ضرورت، سیستم‌های آبیاری، بهره‌وری آب، اقتصاد کشاورزی، صادرات محصولات و شیوه‌های سازگار با تغییر اقلیم به اندازه کافی ارتقا نیافته‌اند. وقتی ساختار کشاورزی با شرایط جدید اقلیمی و محدودیت منابع آب هماهنگ نباشد، نتیجه آن افزایش فشار بر منابع آبی خواهد بود. بنابراین اگر قرار است دریاچه نجات پیدا کند، باید همزمان درباره الگوی معیشت، کشاورزی، بهره‌وری و اقتصاد منطقه نیز تصمیم‌های جدی گرفته شود.

در این میان، نقش پژوهش و دانشگاه را چقدر جدی می‌دانید؟
کمبود یا عدم تخصیص مناسب اعتبار برای مطالعات پژوهشی و طرح‌های اجرایی کوتاه‌مدت و بلندمدت، از چالش های مهم امروز است. برای تحقیقات مرتبط با دریاچه ارومیه، اعتباری برای دانشگاه‌های تبریز و ارومیه در نظر گرفته شده بود اما میزان تخصیص این اعتبارات با آنچه پیش‌بینی شده بود، فاصله زیادی داشت و عملاً روند تحقیقات دانشگاهی را با مشکل مواجه کرده است. نمی‌توان انتظار داشت مسئله‌ای به پیچیدگی دریاچه ارومیه، بدون سرمایه‌گذاری جدی در پژوهش حل شود. ما به مطالعات مستمر، داده‌های دقیق، فناوری‌های جدید و همکاری میان دانشگاه‌ها و دستگاه‌های اجرایی نیاز داریم.

برخی بارش‌های امسال را غیرعادی و نشانه‌ای از یک سال استثنایی می‌دانند. آیا آمارها نیز چنین چیزی را تأیید می‌کنند؟
بر اساس آمار سازمان هواشناسی آذربایجان شرقی، میزان بارش استان از ابتدای سال تا زمان اوایل شهریور ماه حدود ۳۰۲ میلی‌متر بوده است؛ در حالی که میانگین بلندمدت حدود ۲۹۷.۴ میلی‌متر است. بنابراین افزایش بارش نسبت به میانگین بلندمدت، تنها حدود ۴.۸ میلی‌متر بوده است. این موضوع نشان می‌دهد که بارش‌های امسال در شرق دریاچه ارومیه الزاماً پدیده‌ای عجیب و استثنایی نبوده‌اند.
حتی در سال ۱۳۹۸ نیز میزان بارش استان بیش از ۳۴۰ میلی‌متر ثبت شده. بنابراین باید از نگاه‌های هیجانی فاصله بگیریم و شرایط را بر اساس داده‌ها و روندهای بلندمدت تحلیل کنیم.

با توجه به شرایط فعلی، پاییز و زمستان پیش‌رو را چگونه پیش‌بینی می‌کنید؟ آیا باید منتظر بارش‌های قابل توجه باشیم؟
با استناد به پیش بینی سازمان هواشناسی در روز سه شنبه ۲۴ شهریور ماه ،میانگین بارش در دو هفته آینده کمتر از نرمال خواهد بود اما از هفته دوم مهر تا هفته اول آبان ماه بطور مشخص ،پیش از نرمال پیش بینی میشود .بیشترین افزایش در نیمه مهر تا هفته اول آبان در بخش هایی از جنوب و غرب دریاچه ارومیه تا امتداد زاگرس متمرکز است که بیش از ۵۰ تا ۱۰۰ میلی متر بیش از نرمال بر آورد می شود که برنامه ریزی برای مدیریت روان‌آب و آمادگی برای بهره‌برداری از بارش های موثر در این مناطق را ضروری می سازد.

افزایش دمای منطقه چه تأثیری بر آینده دریاچه خواهد داشت؟
میانگین دمای استان در فصل مورد بررسی حدود ۲۳.۷ درجه سانتی‌گراد بوده که نسبت به میانگین بلندمدت، حدود یک درجه افزایش نشان می‌دهد. ممکن است یک درجه افزایش دما در نگاه نخست چندان مهم به نظر نرسد ولی همین افزایش می‌تواند تبخیر و تعرق را به‌طور محسوسی افزایش دهد. بنابراین در روزهای باقی‌مانده فصل گرم، همچنان خطر از دست رفتن بخشی از آب دریاچه بر اثر تبخیر وجود دارد. بحران دریاچه ارومیه فقط بحران کم‌آبی نیست؛ تغییر دما، تبخیر، نوع بهره‌برداری از زمین و تغییرات اقلیمی، همگی در کنار هم آینده این پهنه آبی را شکل می‌دهند.

برای آینده، چه اقدام‌هایی را ضروری می‌دانید؟
یکی از پیشنهادهای مهم، ایجاد مرکزی پژوهشی با محوریت «آب، هواشناسی و سنجش از دور» در استان است. چنین مرکزی می‌تواند در اجرای برنامه‌های سازگاری با تغییر اقلیم و تصمیم‌گیری مبتنی بر داده نقش مهمی داشته باشد. ما دیگر نمی‌توانیم مسائل اقلیمی و محیط‌زیستی را با نگاه‌های پراکنده و کوتاه‌مدت مدیریت کنیم. نیازمند یک ساختار علمی و پژوهشی منسجم هستیم که بتواند داده‌های اقلیمی، منابع آب و تصاویر ماهواره‌ای را به‌صورت مستمر بررسی کند. همچنین در زمینه کنترل اثرات ریزگردهای نمکی، پیشنهادهایی از سوی پژوهشگران دانشگاه تبریز مطرح شده است؛ از جمله استفاده از روش‌هایی برای ایجاد رطوبت و تولید ابر مصنوعی در نقاط مناسب. هدف از چنین طرح‌هایی می‌تواند کاهش خیزش ریزگردهای نمکی، افزایش رطوبت محیط و کمک به کاهش تبخیر باشد. البته هر طرحی پیش از اجرا باید به صورت دقیق مورد مطالعه و ارزیابی علمی قرار گیرد.

آسمان سهم خود را ادا کرد؛ نوبت مدیریت است
گفتنی است، دریاچه ارومیه امروز، شاید بیش از هر زمان دیگری میان دو تصویر ایستاده است؛ تصویری از آبی که پس از سال‌ها دوباره در بخش‌هایی از پهنه آن دیده می‌شود و آن خط سفید نمکین را که از دور، خدشه به روح مسافران جاده های آن منطقه می انداخت، امروز مواج ساخته است و تصویری از سرزمینی که هنوز با گرما، تبخیر، برداشت بی‌رویه آب و تغییرات اقلیمی دست و پنجه نرم می‌کند.
مشخصا آسمان باریده و امید را کمی بیشتر کرده اما امید به تنهایی دریاچه را احیا نمی‌کند، برای بازگشت واقعی دریاچه، باید به فراتر از آسمان چشم دوخت. آقایانی که بر سر در وظایفشان، احیای دریاچه را مُهر کرده اند به گوش باشند؛ هنوز برای گفتن اینکه «دریاچه نجات پیدا کرده است» خیلی زود است...
انتهای پیام/