تأملی بر پیامدهای نادیده‌گرفته‌شده نذر در شهر

این صحنه‌ها در روزهای محرم برای بسیاری از شهرها آشناست؛ روزهایی که شور حسینی در خیابان‌ها جریان دارد، اما در کنار آن، پرسشی کمتر مطرح می‌شود: چگونه می‌توان میان نیت خیرِ نذر و مسئولیت‌های شهروندی تعادل برقرار کرد؟

بهای پنهان یک لیوان شربت
محرم فقط فصل بخشش نیست؛ فصل مصرف گسترده نیز هست. هزاران لیوان، ظرف و قاشق یک‌بارمصرف در مدت کوتاهی وارد چرخه مصرف می‌شوند و پس از چند دقیقه استفاده، به پسماند شهری تبدیل می‌شوند.
این موضوع تنها یک دغدغه نظری نیست. بنا بر گزارش خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا)، هزینه خرید ظروف یک‌بارمصرف نسبت به سال گذشته افزایش قابل توجهی داشته و بخش مهمی از هزینه هیئت‌ها را به خود اختصاص می‌دهد. در کنار این هزینه اقتصادی، مدیریت حجم بالای پسماند نیز بار مضاعفی بر دوش شهرداری‌ها و نیروهای خدمات شهری می‌گذارد.
کارشناسان محیط‌زیست نیز سال‌هاست درباره پیامدهای مصرف گسترده این ظروف هشدار می‌دهند. به گزارش خبرگزاری مهر، بسیاری از ظروف پلاستیکی رایج ممکن است بین ۳۰۰ تا ۶۰۰ سال برای تجزیه کامل در طبیعت زمان نیاز داشته باشند. به این ترتیب، محصولی که تنها چند دقیقه مورد استفاده قرار می‌گیرد، می‌تواند برای چندین نسل در محیط‌زیست باقی بماند.
از این منظر، هر لیوان شربت یا ظرف غذا تنها یک زباله کوچک نیست؛ بخشی از مسئله‌ای بزرگ‌تر است که هزینه آن را در نهایت همه شهروندان می‌پردازند.

 

تجربه‌هایی که دیده نمی‌شوند
در سال‌های اخیر، برخی هیئت‌ها و گروه‌های مردمی تلاش کرده‌اند الگوهای متفاوتی را تجربه کنند. پویش‌هایی با عنوان «محرم سبز» در شهرهای مختلف شکل گرفته‌اند؛ پویش‌هایی که کاهش مصرف پلاستیک، تفکیک زباله از مبدأ و استفاده از ظروف چندبارمصرف را ترویج می‌کنند.
در برخی هیئت‌ها نیز «خادمان سبز» وظیفه جمع‌آوری و تفکیک پسماند را بر عهده گرفته‌اند و ایستگاه‌های ویژه بازگشت لیوان و ظروف در محل توزیع نذری مستقر شده است. هرچند این تجربه‌ها هنوز فراگیر نشده‌اند، اما نشان می‌دهند که می‌توان میان حفظ سنت‌های مذهبی و رعایت الزامات محیط‌زیستی تعادل برقرار کرد.

شکاف آگاهی
شاید دلیل فراگیر نشدن این الگوها آن باشد که نذر را همچنان صرفاً یک عمل فردی می‌بینیم، نه یک مسئولیت اجتماعی. حال آنکه هر رفتار فردی در یک اجتماع چند هزار نفری، پیامدی عمومی پیدا می‌کند.
وقتی خیابانی به دلیل توقف‌های بی‌ضابطه مسدود می‌شود، وقتی حجم زیادی از زباله در معابر رها می‌شود یا وقتی پاکبانان ناچارند تا نیمه‌شب مشغول جمع‌آوری پسماند باشند، دیگر موضوع تنها به یک انتخاب شخصی محدود نمی‌شود. اینجا پای حقوق عمومی شهروندان نیز در میان است.

نذر خدمت؛ حلقه مفقوده
شاید زمان آن رسیده باشد که در کنار نذر غذا و شربت، از «نذر خدمت» نیز بیشتر سخن گفته شود؛ نذری که در آن افراد بخشی از زمان و توان خود را به حفظ نظم و پاکیزگی شهر اختصاص دهند.
جمع‌آوری پسماند، شست‌وشوی ظروف چندبارمصرف، هدایت خودروها در اطراف هیئت‌ها، مشارکت در تفکیک زباله یا حتی همکاری با نیروهای خدمات شهری، می‌تواند بخشی از همین فرهنگ باشد. در چنین نگاهی، خدمت به شهر نیز امتدادی از همان نیت خیر اولیه است.

فراتر از یک تقویم؛ مسئولیتی ماندگار
نذر زمانی به مقصد واقعی خود می‌رسد که باری از دوش جامعه بردارد، نه آنکه خود به باری بر دوش شهر تبدیل شود. از همین رو، انتظار می‌رود نهادهای فرهنگی، هیئت‌های مذهبی و مدیریت شهری، در کنار تأکید بر شور و شعور حسینی، سهم بیشتری برای آموزش مسئولیت اجتماعی و اخلاق شهروندی در نظر بگیرند.
اگر عاشورا را مدرسه مسئولیت بدانیم، درس آن تنها در بخشیدن نیست؛ در مراقبت از حق دیگران نیز هست. حق پاکبانی که تا نیمه‌شب مشغول جمع‌آوری زباله‌هاست، حق شهروندی که در ترافیک گرفتار شده و حق زمینی که میراث مشترک همه ماست.
شاید در آینده، هیاتی الگوی جامعه باشد که نه بیشترین تعداد پرس غذا، بلکه کمترین میزان پسماند را بر جای می‌گذارد. آن روز، نذر تنها در آنچه بخشیده می‌شود معنا نخواهد شد؛ بلکه در رنجی که از دوش دیگران برداشته می‌شود نیز معنا پیدا خواهد کرد.

به قلم وحیده برزگر
انتهای پیام/