شور حسینی در آیین‌های عاشورایی آذربایجان‌ شرقی

به گزارش نصر، ایام محرم در آذربایجان‌شرقی، تصویری از وحدت و همدلی است. در حالی که در بسیاری از نقاط ایران، عزاداری‌ها سبک‌وسیاق مشابهی دارند، در آذربایجان‌شرقی آیین‌هایی برگزار می‌شود که در هیچ جای دیگر دنیا نظیر ندارند.
در اغلب مناطق این استان، عزاداری‌ها از اول محرم آغاز می‌شود؛ با این تفاوت که در تبریز و برخی مراکز پرجمعیت، سنت بر برگزاری عزاداری در اماکن مسقف و مساجد است، در حالی که در بسیاری از مناطق دیگر و آذربایجان غربی، این مراسم در فضای باز و میادین شهر انجام می‌شود.

«شاخسی-واخسی»؛ حماسه‌ای از جنس غیرت و آمادگی
مشهورترین آیین عزاداری آذربایجان، «شاخسی-واخسی» است که برخی آن را تحریف و مخفف واژگان «شاه‌حسین، وای‌حسین» می‌دانند. این مراسم که در اکثر نقاط آذربایجان به‌ویژه تبریز برگزار می‌شود، نوعی مانور آیینی است که از چند روز مانده به محرم آغاز و تا ظهر عاشورا ادامه می‌یابد.
در این آیین، مردان از هر سن و سالی، شانه به شانه هم قرار گرفته و در صف‌های طویل، کوچه و خیابان‌ها را طی می‌کنند. عزاداران در حالی که با یک دست دامن نفر کناری را گرفته و با دست دیگر بر سینه می‌زنند یا چوب‌های مخصوصی را با ریتم خاصی تکان می‌دهند، اشعار حماسی و مذهبی را با لحنی سوزناک و حماسی پاسخ می‌دهند. در ابتدای این دسته‌ها، فردی به نام «دسته باشی» اشعار را قرائت می‌کند. این حرکت، نمادی از آمادگی سپاه امام حسین (ع) در میدان نبرد است و اوج آن در روز عاشورا و با پوشیدن کفن توسط عزاداران به نمایش درمی‌آید.

آیین «شبیه‌خوانی»
هنر نمایشی سنتی برای بازسازی وقایع عاشورا است که در شهرهایی نظیر تبریز، مرند، هشترود و هریس اجرا می‌شود.
نحوه اجرای آن به این شکل است که بازیگران به دو گروه «امام‌خوان‌ها» (با لباس سبز و صدایی دلنشین) و «اشقیاخوان‌ها» (با لباس قرمز و صدای خشن) تقسیم می‌شوند. این گروه‌ها در یک فضای باز وقایع شهادت حضرت علی‌اکبر، حضرت عباس (ع) و امام حسین (ع) را به صورت زنده اجرا می‌کنند.
این آیین به نوعی «تئاتر مذهبی» است که مفاهیم کربلا را برای نسل‌های مختلف ملموس‌تر و عینی‌تر می‌کند.

«شمع‌گذاری» (شمع پایلاما)
«شمع پایلاما»، آیینی بسیار حزن‌انگیز است که در بعدازظهر تاسوعا برگزار می‌شود که در آن عزاداران در گروه‌های مختلف به ۳۵ تا ۴۰ مسجد یا حسینیه می‌روند و در مقابل هر کدام شمعی روشن می‌کنند.
از منظر، نمادشناسی، این کار یادآور شب وداع امام حسین (ع) با یارانش است؛ زمانی که امام در خیمه‌ها حضور داشتند و به نوعی نماد آتش‌افروزی و روشنایی در شب‌های سخت کربلا تلقی می‌شود.

«علم‌بندی و علم‌گردانی»
این مراسم نویددهنده آغاز ایام محرم است و در شهرهای مختلفی چون مراغه و روستای سیه‌سران جلفا رواج دارد؛ در این آیین، مردم محلات در روز اول محرم گرد هم می‌آیند و علمی با ارتفاع چندین متر را برافراشته می‌کنند. نذرداران پارچه‌هایی به این علم می‌بندند.
اهمیت این آیین به این دلیل است که علم به عنوان نماد بیرق حضرت ابوالفضل (ع) شناخته می‌شود و برافراشتن آن، اعلام رسمی شروع سوگواری در آن محله است.

«پولکه‌تولاما»
این آیین یکی از پرشورترین و منحصربه‌فردترین مراسم‌های عزاداری در روستاهای شهرستان مراغه (مانند فرج‌آباد) است.
در این آیین، در اولین ساعات روز عاشورا (ساعت ۱ بامداد)، عزاداران در فضای باز جمع می‌شوند. آن‌ها مشعل‌های بزرگی (پولکه) را که با مواد سوختی مشتعل شده‌اند، در هوا می‌چرخانند.
حرکت چرخشی این مشعل‌های آتش در تاریکی شب، جلوه‌ای حماسی و بصری خیره‌کننده ایجاد می‌کند که با طبل و سنج همراهی می‌شود.

«تخته‌زنی»
این آیین خاصِ روستای «فیروزه‌سالار» در آذرشهر است که در قالب آن، عزاداران به جای سینه زنی سنتی، از دو قطعه چوب (تخته) استفاده می‌کنند. آن‌ها با ریتمی خاص و هماهنگ، این دو قطعه را به هم می‌کوبند و با اشعار مذهبی عزاداری می‌کنند. این آیین نوعی هماهنگی و انضباط گروهی را در سوگواری به تصویر می‌کشد.

«مشعل‌گردانی»
مراسم «مشعل گردانی»، ویژه روستای «شیشوان» عجب‌شیر است؛ در این آیین، مردم با روشن کردن مشعل‌های بزرگ و حمل آن‌ها در میان دسته‌های عزاداری، حرکت می‌کنند. این کار یادآور روشنایی‌بخشی در خیمه‌های امام حسین (ع) و همچنین ایجاد نور در فضای عزاداری شبانه است.

«ذغال‌مالی»
« ذغال مالی، یکی از رسوم نمادین برای ابراز حزن و اندوه عمیق شهادت سرور و سالار شهیدان در دهه محرم است که در آن، گروهی از عزاداران چهره خود را با ذغال سیاه می‌کنند.
از نظر نمادشناسی این آیین می توان گفت که طی آن افرادی که خود را به نشانه «تشنه‌لبان کربلا» و بازماندگان مصیبت می‌دانند، با چهره‌ای سیاه شده در شهر می‌گردند تا نشان دهند که از غم دوری و عطشِ یاران امام (ع) دچار سوز و گداز شده‌اند.

«الله‌الله حسینا و اینا»
این آیین مخصوص شهرستان مراغه است و سبک‌وسیاق خاصی در خواندن نغمه‌ها دارد و نحوه اجرای آن بدین شکل است که مداحان و دسته‌های سینه‌زنی با نغمه‌های سوزناک و تکرار عباراتی مانند «الله‌الله حسینا» (به معنای خدایا، خدایا، حسین ما…)، عزاداری می‌کنند.
این نغمه‌ها ریشه در اعتقادات کهن مردم مراغه دارد و با حزن بسیار ویژه‌ای اجرا می‌شود که تأثیر عمیقی بر شنوندگان می‌گذارد.
در نهایت می توان گفت عزاداری در آذربایجان‌شرقی، فراتر از یک سوگواری ساده، بازخوانی تاریخ و فرهنگ است. از صدای طبل‌های شاخسی در نیمه‌شب‌های تبریز تا مشعل‌های روشن در مراغه و شبیه‌خوانی‌های با شکوه در شهرهای مختلف، همگی حکایت از پیوندی ناگسستنی با مکتب عاشورا دارد. این سنت‌ها که نسل‌به‌نسل منتقل شده‌اند، نه تنها میراثی برای آذربایجان، بلکه سندی از ارادت خالصانه مردم ایران به آرمان‌های آزادگی و حقیقت‌طلبی امام حسین (ع) محسوب می‌شوند.
انتهای یپام/