به گزارش نصر، کودکی که هنوز برای بسیاری از تصمیمهای مهم زندگی خود از نظر قانونی و اجتماعی صلاحیت کامل ندارد، چگونه میتواند قانونی و عرفی مسئولیت سنگین ازدواج، همسری و حتی مادری را بر دوش بکشد؟
این سوالی است که در هشتمین نشست «سینما شهر» که پس از آخرین برگزاری خود در آذرماه سال گذشته، با نمایش و نقد مستند «عروسکان» ساخته «علی دلکاری» در پردیس سینمایی لالهپارک تبریز برگزار شد، مطرح شد.
این نشست با حمایت معاونت فرهنگی و اجتماعی شهرداری منطقه پنج تبریز، بستری برای گفتوگو پیرامون یکی از چالشبرانگیزترین آسیبهای اجتماعی یعنی کودکهمسری فراهم کرد.
در این نشست، ضمن نمایش مستند «عروسکان»، ابعاد مختلف ازدواج دختران زیر ۱۸ سال و پیامدهای فرهنگی، اجتماعی و انسانی آن مورد بررسی قرار گرفت؛ موضوعی که به گفته کارشناسان حاضر، همچنان در برخی مناطق کشور و از جمله آذربایجان شرقی واقعیتی انکارناپذیر است.
بر اساس آمارهای غیررسمی مطرحشده در نشست، آذربایجان شرقی از نظر فراوانی کودکهمسری در میان استانهای کشور در جایگاه دوم قرار دارد و شهرستانهایی همچون ملکان- بستان آباد- سراب- چاراویماق از جمله مناطق دارای آمار قابل توجه در این زمینه هستند. همچنین روند این پدیده در فاصله سالهای ۱۳۹۰ تا ۱۳۹۸ روندی صعودی داشته است.
کودکهمسری؛ آسیبی فراتر از مرزها
«علی افتخار»، دبیر نشست و منتقد فیلم، با اشاره به ابعاد جهانی این پدیده اظهار کرد: کودکهمسری محدود به ایران نیست و در بسیاری از کشورهای جهان همچنان ادامه دارد.
وی با استناد به آمارهای یونیسف گفت: هر سال بیش از ۱۲ میلیون دختر در جهان پیش از رسیدن به سن ۱۸ سالگی ازدواج میکنند. فقر اقتصادی، هنجارهای جنسیتی، عدم دسترسی به آموزش، سنتها و رسوم ریشهدار و برخی خلأهای قانونی از مهمترین عوامل تداوم این پدیده به شمار میروند.
افتخار افزود: در بسیاری از مناطق محروم و روستایی، ازدواج زودهنگام همچنان به عنوان راهکاری برای کاهش فشارهای اقتصادی خانواده تلقی میشود در حالی که آثار و پیامدهای آن تا سالها بر زندگی فردی و اجتماعی دختران باقی میماند.
«عروسکان» چگونه متولد شد؟
«علی دلکاری»، تهیهکننده و کارگردان مستند «عروسکان»، در بخش دیگری از این نشست با تشریح روند شکلگیری اثر خود گفت: سال ۱۳۹۷ ساخت «عروسکان» را آغاز کردم و این مستند، به دلایلی، آخرین کار حرفهای من است.
وی افزود: نخستین جرقه ساخت این فیلم در سال ۱۳۹۶ و هنگام فعالیت روی پروژهای دیگر در شهرستان ملکان شکل گرفت. آنجا شنیدم دختری ۱۳ ساله هنگام زایمان جان خود را از دست داده است. این خبر برایم شوکآور بود و این پرسش را در ذهنم ایجاد کرد که چگونه چنین اتفاقی در استان ما رخ میدهد.
دلکاری با اشاره به تحقیقات گسترده برای تولید این مستند گفت: برای پژوهش و تصویربرداری با اهالی حدود ۳۰ روستا در شهرستانهای مختلف از جمله مرند، ملکان و اهر ارتباط گرفتیم. بخش قابل توجهی از تصاویر صرفاً با هدف پژوهش ضبط شده بود اما در ادامه با محدودیتهایی مواجه شدیم و امکان ادامه روند اولیه فراهم نشد. به همین دلیل بخشی از تصاویر پژوهشی در نسخه نهایی مستند مورد استفاده قرار گرفت.
وی ادامه داد: ورود به زندگی دختران کودکهمسر تقریباً غیرممکن بود. در بسیاری از روستاها نه خانوادهها و نه خود دختران حاضر به گفتوگو نبودند. مردان نسبت به این موضوع حساسیت بالایی داشتند و اجازه نمیدادند مستقیماً وارد این مسئله شویم. ناچار بودیم از مسیرهای غیرمستقیم و گفتوگوهای انحرافی به موضوع اصلی برسیم.
این مستندساز با بیان اینکه در آذربایجان شرقی عامل عرف نقش پررنگتری نسبت به قانون و دین در بروز کودکهمسری دارد، اظهار کرد: در بسیاری از موارد نگرانی از آبرو و قضاوت اجتماعی بر قوانین و حتی نگاههای مذهبی غلبه میکند. خانوادهها با گسترش فضای مجازی و ارتباطات جدید، ازدواج زودهنگام را راهی برای کنترل شرایط میدانند.
وی همچنین از موانع پیش روی اکران عمومی این مستند انتقاد کرد و گفت: دوست داشتم «عروسکان» در روستاها به نمایش درآید تا شاید بتواند حتی زندگی یک نفر را تغییر دهد. با وجود حمایتهایی که از سوی اداره ورزش و جوانان صورت گرفت، در نهایت امکان اجرای این طرح فراهم نشد و مجوزهای لازم صادر نشد.
دلکاری افزود: موضوع کودکهمسری آنقدر گسترده است که ظرفیت تولید چندین قسمت مستند را داشت. در واقع آنچه در «عروسکان» دیده میشود تنها بخشی از واقعیت موجود است. امروز نیز اگر بخواهم
دوباره به سراغ این سوژه بروم، احتمالاً روایت تلختری خواهم داشت؛ زیرا تجربه زیسته امروز من با سال ساخت فیلم متفاوت است.
کودکهمسری؛ بازتولید چرخه نابرابری
«نرگس بشیریوند»، جامعهشناس و مدیر مؤسسه فرهنگی و هنری گفتوگو و بازاندیشی، در این نشست با تأکید بر نقش هنر در بازتاب مسائل اجتماعی گفت: مستند «عروسکان» یک دغدغه اجتماعی را به مسئلهای فرهنگی تبدیل میکند و این همان نقشی است که هنر میتواند در جامعه ایفا کند.
وی افزود: پدیده شوم کودکهمسری آسیبهای گستردهای به جامعه وارد میکند. اگرچه فعالان این حوزه تلاشهای ارزشمندی انجام میدهند اما دامنه صدای آنان محدود است. هنرمندان و فیلمسازان به عنوان وجدانهای بیدار جامعه میتوانند حساسیت عمومی را نسبت به چنین موضوعاتی افزایش دهند.
بشیریوند ادامه داد: پرسش اساسی این است که چرا باید خشونتی نمادین به کودکانی تحمیل شود که هنوز شناخت محدودی از جهان پیرامون خود دارند و فرصت تجربه طبیعی کودکی را پیدا نکردهاند؟ مسئولان و سیاستگذاران باید برای حل این مسئله راهکارهای عملی ارائه دهند.
این جامعهشناس با اشاره به تداوم نگاههای سنتی در جامعه اظهار کرد: جامعه ما هنوز به طور کامل از برخی الگوهای سنتی عبور نکرده است. نقشهای جنسیتی همچون همسری و مادری برای زنان بیش از توانمندسازی، آموزش و مهارتآموزی مورد تأکید قرار میگیرد در حالی که زنان نیز باید فرصت شکوفایی استعدادها و ایفای نقش مؤثر در توسعه جامعه را داشته باشند.
وی افزود: نابرابری جنسیتی یکی از مهمترین اَشکال بیعدالتی اجتماعی است. توسعهنیافتگی و تبعیض جنسیتی در چرخهای معیوب یکدیگر را تقویت میکنند و کودکهمسری یکی از بارزترین نمودهای این چرخه است؛ جایی که دختران پیش از آنکه فرصت رشد و بلوغ اجتماعی پیدا کنند، ناگهان به دنیای بزرگسالی پرتاب میشوند.
اشکهایی که پشت دوربین ریخته شد
«عفت رحیمزاده»، از دستاندرکاران مستند «عروسکان» نیز در این نشست به تجربه سالها فعالیت خود در حوزه پیشگیری از آسیبهای اجتماعی اشاره کرد و گفت: از سال ۱۳۸۶ همکاری با نهادهایی مانند بهزیستی و بهداشت را آغاز کردم. در همان سالها دختری ۱۴ ساله برای ازدواج دوم خود به دفتر مراجعه کرد؛ دختری که خانوادهاش او را به ازدواج با مردی ۳۵ ساله مجبور میکردند.
وی افزود: مواجهه با چنین پروندههایی باعث شد مصممتر از گذشته به این موضوع بپردازم. در جریان ساخت مستند «عروسکان» بارها با واقعیتهایی روبهرو شدیم که تحمل آن دشوار بود. ساعتها گریستیم و از حجم رنجی که بر این دختران تحمیل میشود متأثر شدیم.
رحیمزاده ادامه داد: هنر تنها زبانی بود که میتوانست این دردهای خاموش را به تصویر بکشد و واقعیتهای پنهان در لایههای زیرین جامعه را پیش روی مخاطبان قرار دهد.
پرسشی که همچنان باقی است…
گفتنی است، هشتمین نشست «سینما شهر» با گفتوگو درباره یکی از پیچیدهترین آسیبهای اجتماعی کشور به پایان رسید اما پرسشی که در طول نمایش و نقد «عروسکان» بارها مطرح شد، همچنان بیپاسخ مانده است... چگونه است که کودکان زیر ۱۸ سال در این کشور، امکان انجام بسیاری از امور از جمله اخذ گواهینامه رانندگی یا انعقاد قراردادهای تجاری را ندارند اما میتوانند متأهل شوند؟
قانون مدنی ایران، سن ازدواج را ۱۳ سال برای دختران و ۱۵ سال برای پسران در نظر گرفته است؛ البته در سنین پایینتر نیز با اجازه ولی و «به شرط مصلحت با تشخیص دادگاه صالح»، امکان ازدواج وجود دارد! با وجود آگاهی از پیامدهای گسترده کودکهمسری، چرا همچنان قانون و عرف نتوانستهاند راهکاری مؤثر برای پیشگیری از این آسیب اجتماعی ارائه دهند؟
انتهای پیام/