به گزارش نصر، این قلعه تاریخی در سال ۱۳۴۵ با شماره ۴۲۹ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است. این اثر در محلی با عنوان «نارینقلعه» بر فراز کوهی منفرد قرار دارد که در گذشته از مراکز مهم اقوام مانایی، مادها، اشکانیان و ساسانیان بوده است.
بر اساس اسناد، تحقیقات و کاوشهای باستانشناسی، قلعه ضحاک در واقع یک «شهرقلعه» محسوب میشود که در فاصله ۱۲۰ کیلومتری جنوبشرقی تبریز و حدود ۲۰ کیلومتری شمالشرقی هشترود قرار دارد. در پاییندست این محوطه نیز هشت رودخانه مهم شامل «قرانقو»، «آیدوغموش»، «آجیچای»، «قلعهچای»، «قوریچای»، «اجیرلوچای»، «قرهقیه» و «لیلانچای» جریان دارند.
قلعه ضحاک یا «آژیدهاک» را برخی محلی برای تداعی داستانهای شاهنامه و در نتیجه «تخت جمشید» میدانند و گروهی دیگر آن را بهشت طبیعتگردان و دوستداران میراث فرهنگی میشمارند.
کارشناسان معتقدند با انجام کاوشهای باستانشناسی در محوطه تپه و اطراف قلعه ضحاک و دستیابی به یافتههای جدید درباره دوران تاریخی اشکانیان میتوان به برخی از ابهامات این دوره پاسخ داد.
نخستین بررسیهای تاریخنگاری و باستانشناسی در مجموعه قلعه ضحاک بین سالهای ۱۲۱۰ تا ۱۳۵۰ شمسی توسط چند تن از محققان خارجی و ایرانی انجام شد. بر اساس این بررسیها مشخص شد که این مجموعه از هزاره دوم پیش از میلاد تا دوران تیموریان، یعنی بیش از سه هزار سال، محل سکونت بوده و اوج شکوفایی آن به دوره اشکانی بازمیگردد.
بر همین اساس، باستانشناسان معتقدند سفالهای کشفشده در حاشیه شرقی رودخانه «قرانقو» مربوط به هزاره دوم پیش از میلاد است و دیوارههای سنگی و تأسیسات آن نیز به دوره «اورارتو» تعلق دارد.
این محوطه با طول ۱۰ و عرض ۲ کیلومتر، فضایی گسترده و مناسب برای انجام کاوشهای باستانشناسی و بررسیهای عمیق تاریخی فراهم کرده است و امکان انجام تحقیقات در وسعتی حدود ۳۰۰ هکتار در آن وجود دارد.
موقعیت قلعه ضحاک برای مطالعات دوره اشکانی بی نظیر است
استانشناس، محقق دانشگاه و مسئول پژوهش موزههای آذربایجان شرقی، اهمیت قلعه ضحاک هشترود در مطالعات دوره اشکانی را کمنظیر دانست و گفت: این قلعه بدون تردید یکی از شاخصترین آثار دوره اشکانی در شمالغرب ایران است و از نظر موقعیت جغرافیایی، وسعت و ویژگیهای طبیعی شرایطی بیمانند دارد.
فرنگیس میرزایی دمیرچی با اشاره به ویژگیهای جغرافیایی و طبیعی محوطه باستانی قلعه ضحاک اظهار کرد: این قلعه از سه طرف توسط رودخانههای قرانقو و شورچای احاطه شده است؛ موضوعی که موجب شکلگیری یک شبهجزیره طبیعی شده و امنیت قابل توجهی برای این محوطه فراهم کرده است. تنها مسیر دسترسی به محوطه از سمت جنوبغربی بوده و شواهد وجود ساختارهای تدافعی نیز در همین بخش مشاهده میشود.
وی اهمیت منابع آبی منطقه را نیز قابل توجه دانست و افزود: وجود رودخانهها علاوه بر ایجاد شرایط دفاعی، امکان تأمین آب برای استقرارهای طولانیمدت در منطقه را فراهم میکرده و همین موضوع یکی از عوامل اصلی شکلگیری استقرار در این منطقه بوده است.
میرزایی دمیرچی با تأکید بر اهمیت مطالعات باستانشناسی درباره دوره اشکانی در شمالغرب ایران یادآور شد: مطالعات باستانشناسی در اطراف قلعه از سال ۱۳۹۵ و با طرح این پرسش آغاز شد که چرا هیچ محوطه اشکانی در غرب دریاچه ارومیه به ثبت نرسیده است. پیش از این تصور غالب بر آن بود که اشکانیان در این منطقه حضور نداشتهاند؛ بر همین اساس مطالعات کتابخانهای، بررسی نقشهها و دادههای ثبتشده منطقه آغاز شد تا وضعیت شناخت محوطههای این دوره با دقت بیشتری ارزیابی شود.
وی ادامه داد: پس از انجام مطالعات مقدماتی و اخذ مجوز از پژوهشگاه میراث فرهنگی، بررسیهای میدانی در غرب دریاچه ارومیه آغاز شد که نتیجه آن شناسایی ۱۴ محوطه متعلق به دوره اشکانی در شهرستان ارومیه برای نخستین بار بود. این یافتهها که در محافل علمی و پژوهشی ارائه شد نشان داد حضور اشکانیان در منطقه وجود داشته و تصور پیشین ناشی از کمبود پژوهشهای میدانی بوده است.
میرزایی دمیرچی با بیان اینکه حدود ۵۰ محوطه از میان بیش از ۳۳۰ محوطه ثبتشده در شرق دریاچه ارومیه بهصورت انتخابی و بر اساس ویژگیهای استقراری مورد مطالعه قرار گرفت، گفت: هدف از این مطالعات تحلیل الگوهای استقرار و نحوه پراکنش محوطههای این دوره بوده است. تاکنون نیز چند فصل کاوش باستانشناسی در محوطه قلعه ضحاک انجام شده که به شناسایی شواهد مربوط به چند دوره تاریخی کمک کرده است.
به گفته وی، قلعه ضحاک هشترود با وسعت چشمگیر و موقعیت منحصربهفرد خود، کلیدیترین نقطه برای پاسخ به ابهامات دوره اشکانی به شمار میرود و این ظرفیت را دارد که با ایجاد یک مرکز مطالعات تخصصی به قطب بینالمللی پژوهشهای باستانشناسی در منطقه تبدیل شود.
این مدرس دانشگاه تداوم استقرار در محوطه قلعه در دورههای مختلف تاریخی را نکتهای مهم دانست و افزود: موقعیت قلعه ضحاک نسبت به تخت سلیمان و قلعه بختک لیلان که هر دو از محوطههای مهم ساسانی هستند، میتواند نشاندهنده اهمیت این منطقه در دوره ساسانی نیز باشد و همین موضوع ضرورت ادامه مطالعات را دوچندان میکند.
وی با تأکید بر ضرورت استفاده از روشهای نوین در مطالعات باستانشناسی گفت: روشهای تطبیقی در باستانشناسی همواره درصدی از خطا دارند؛ بنابراین استفاده از متدهای روز دنیا مانند مطالعات آزمایشگاهی، تاریخگذاری دقیق، سنجش از دور و مطالعات ژئوفیزیک میتواند به پاسخ دقیقتر بسیاری از پرسشها کمک کند.
میرزایی دمیرچی همچنین به لزوم ایجاد مرکز مطالعات اشکانی با محوریت قلعه ضحاک اشاره کرد و افزود: در حال حاضر مطالعات مربوط به دوره اشکانی و دورههای پیش و پس از آن در شمالغرب ایران متولی مشخص و دائمی ندارد و پژوهشها به صورت پراکنده انجام میشود.
وی گفت: ایجاد یک مرکز تخصصی با محوریت قلعه ضحاک میتواند ضمن ساماندهی پژوهشهای مستمر، به تکمیل نقشه باستانشناسی کشور، حفاظت بهتر از آثار تاریخی و حتی فراهم شدن زمینه ثبت جهانی این محوطه در قالب منظر فرهنگی کمک کند.
قلعه ضحاک نیازمند کاووش های جدید باستان شناختی است
فرماندار شهرستان هشترود با اشاره به اهمیت تاریخی قلعه ضحاک، این اثر تاریخی کمنظیر را یکی از ظرفیتها و فرصتهای مهم اقتصادی منطقه دانست.
ابراهیم حسنی خواستار شناساندن این اثر تاریخی، توسعه تبلیغات و هدایت سرمایهگذاران برای حضور و مشارکت در طرحهای مختلف اقامتی و تفریحی در منطقه توریستی و باستانی قلعه ضحاک شد و افزود: اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری آذربایجان شرقی نیز باید ادامه کاوشهای باستانشناسی و عملیات حفاری را در این محل انجام دهد.
وی با بیان اینکه کاوشهای جدید در محوطه وسیع قلعه میتواند بسیاری از زوایای پنهان تاریخی دورههای اشکانی و حتی پیش از آن را نمایان سازد، اظهار کرد: در هر حال باید با در نظر گرفتن تمامی جوانب و دیدگاههای کارشناسان و صاحبنظران در این زمینه تصمیمگیری شود.
حسنی با اشاره به ظرفیتهای گردشگری هشترود، قلعه تاریخی ضحاک را ویترین تاریخی و فرهنگی منطقه و مهمترین عامل توسعه صنعت گردشگری جنوب آذربایجان شرقی دانست.
وی نبود دکل و آنتندهی مناسب شبکههای همراه اول و ایرانسل در محدوده قلعه ضحاک را از چالشهای مهم حوزه گردشگری دانست و یادآور شد: این موضوع باعث شده گردشگران با مشکلات متعددی روبهرو شوند و حتی در مواقع بروز حادثه نتوانند نیروهای امدادی را مطلع کنند.
فرماندار هشترود با بیان اینکه باید شرایط مناسبی برای سرمایهگذارانی که تمایل به فعالیت در بخشهای مختلف شهرستان دارند فراهم شود، گفت: سرمایهگذاران پیچیدگیهای بروکراسی اداری را نمیپذیرند و باید در این خصوص اقدامات فوری و مؤثری در سطح استان و شهرستان انجام شود.
وی وسعت تقریبی قلعه ضحاک را حدود ۳۰۰ هکتار اعلام کرد و افزود: فضای سرپوشیده این قلعه شامل یک چهارطاق به ابعاد هشت در ۹ متر و به ارتفاع ۱۳ متر است که این چهارطاق یا پاویون بر لبه پرتگاهی با حدود ۱۸۰ متر ارتفاع از مسیر قدیمی میانه به مراغه قرار دارد و از نظر نقشه و نوع آجرچینی در نوع خود منحصربهفرد است.
حسنی با اشاره به اینکه چهارطاق قلعه طی سالهای اخیر توسط میراث فرهنگی مرمت و بازسازی شده است، گفت: راهروهای داخل قلعه با طرحهای هنری برجسته از انسانها، حیوانات، گل و گیاه و اشکال هندسی و با رنگهای زرد، آبی و سبز تزئین شده است.
وی با تأکید بر اینکه قلعه ضحاک همچنان نیازمند کاوشهای عمیق باستانشناسی است، افزود: تاکنون باستانشناسان تنها در بخش شاهنشین این قلعه کاوشهایی انجام دادهاند.
فرماندار هشترود ادامه داد: منطقه باستانی قلعه ضحاک در ۱۶ کیلومتری شرق هشترود قرار دارد و نخستینبار در سال ۱۸۳۰ میلادی توسط «کلنل مونتایث» انگلیسی کشف شد که آن را آتشکدهای کهن معرفی کرد.
پیشینه تاریخی قلعه ضحاک
پیشینه قلعه باستانی ضحاک برای نخستینبار در سال ۱۳۵۰ توسط محمدتقی مصطفوی، باستانشناس فقید، به دوره ساسانی نسبت داده شد و پس از کشف برخی اشیا و بقایای محوطههای مسکونی، این سابقه به دوره مادها نیز ارتباط داده شد.
در این قلعه بخشهای مختلفی از جمله آبانبار، مخازن سنگ، آسیاب، سالن شورا، حمام و چندین قسمت دیگر وجود داشته است و تنها بنای خارج از خاک که تا حدودی سالم باقی مانده، چهارطاقی مربوط به دوره ساسانی است.
بر اساس برخی کاوشهای باستانشناسی انجامشده، یک تالار بزرگ به وسعت ۱۱ در ۱۱ متر با راهروهای جانبی کشف شده است که با طرحها و نقشهای مختلف گچبری و رنگهای اخرایی، زرد، آبی و سبز تزئین شده است.
اشکانیان حدود ۲۵۰ سال پیش از میلاد مسیح ابتدا در شرق ایران ساکن شدند و سپس به تدریج امپراتوری قدرتمندی را در فلات ایران شکل دادند و حدود ۵۰۰ سال بر سرزمینهای پهناوری از جمله ایران کنونی، افغانستان، آسیای میانه، عراق و بخشهایی از هند حکومت کردند.
دوره اشکانیان یکی از دورههای باعظمت تاریخ ایران به شمار میرود که با ساخت معابد، پرستشگاهها، کاخها و ایجاد نقوش برجسته بر سنگها و صخرهها همراه با اقتدار سیاسی و اقتصادی همراه بوده است.
انتهای پیام/