هانتاویروس فاصله زیادی با ایران ندارد

به گزارش نصر ،در گفت‌وگویی تفصیلی با  علیرضا ناجی، رئیس مرکز تحقیقات ویروس‌شناسی، ابعاد مختلف ویروس هانتا، نحوه انتقال، شرایط اپیدمی اخیر و احتمال ورود این ویروس به ایران را مورد بررسی قرار داد.
هانتاویروس فاصله زیادی با ایران ندارد/ از زنگ خطر یک بیماری زئونوز تا هشدار درباره ضرورت پایش حیات وحش/ کنترل چنین بیماری‌هایی صرفاً وظیفه وزارت بهداشت نیست.

اپیدمی اخیر هانتا؛ ماجرای کشتی مسافرتی چه بود؟
در ابتدای این گفت‌وگو، دکتر علیرضا ناجی در توضیح منشأ اخباری که این روزها درباره هانتاویروس منتشر شده است، به رخداد اخیر در یک کشتی مسافرتی اشاره کرد و گفت:
در واقع آنچه در روزهای اخیر به عنوان اپیدمی یا بروز مواردی از بیماری هانتا مورد توجه رسانه‌ها و محافل علمی قرار گرفته، به مجموعه‌ای از موارد ابتلا در یک کشتی مسافرتی بازمی‌گردد. به نظر می‌رسد این کشتی در مسیرهای مختلفی حرکت کرده و مسافران از نقاط گوناگون سوار آن شده‌اند. همان‌طور که معمولاً در سفرهای دریایی مرسوم است، چنین کشتی‌هایی در شهرها و بنادر مختلف پهلو می‌گیرند و مسافران در طول مسیر پیاده و سوار می‌شوند. در نتیجه، افراد از مناطق مختلف جغرافیایی وارد کشتی شده و سپس به مقصدهای دیگر منتقل می‌شوند.
او ادامه داد: در طول این مدت چندین مورد از بیماری هانتا در میان سرنشینان این کشتی مشاهده شده است. با توجه به نوع انتقال ویروس و همچنین نتایج آزمایش‌هایی که تاکنون انجام شده، به نظر می‌رسد عامل بیماری همان هانتاویروس باشد. البته بررسی‌های دقیق‌تر همچنان در حال انجام است.

هانتاویروس چیست و چگونه طبقه‌بندی می‌شود؟
رئیس مرکز تحقیقات ویروس‌شناسی در ادامه برای روشن شدن ماهیت این ویروس توضیح داد:
ویروس‌های هانتا را به طور کلی می‌توان در دو دسته اصلی طبقه‌بندی کرد. دسته نخست، هانتاویروس‌های موسوم به «جهان قدیم» هستند. این گروه از ویروس‌ها عمدتاً در قاره‌های آفریقا، اروپا و آسیا مشاهده می‌شوند. بیماری‌ای که این گروه از ویروس‌ها ایجاد می‌کنند معمولاً به صورت «تب خونریزی‌دهنده همراه با سندروم کلیوی» بروز می‌کند. شدت این بیماری می‌تواند متفاوت باشد و میزان مرگ‌ومیر آن نیز بسته به شرایط از حدود یک درصد تا حدود پانزده درصد گزارش شده است.
او افزود: دسته دوم، ویروس‌های هانتا در «جهان جدید» هستند که عمدتاً در قاره آمریکا شناسایی شده‌اند. این دسته از ویروس‌ها بیماری متفاوتی ایجاد می‌کنند که به نام «سندروم ریوی هانتا» شناخته می‌شود. در این حالت بیمار دچار نوعی پنومونی بسیار شدید یا التهاب شدید ریوی می‌شود. میزان مرگ‌ومیر در این نوع بیماری به‌مراتب بالاتر است و می‌تواند در بازه‌ای حدود ۳۰ تا ۶۰ درصد قرار بگیرد.
ناجی همچنین اشاره کرد: این ویروس‌ها از نظر ساختار ژنتیکی نیز در دسته ویروس‌های RNA تک‌رشته‌ای قرار می‌گیرند. البته ویژگی‌های مولکولی و ساختاری این ویروس‌ها موضوعی تخصصی‌تر است و شاید برای بحث فعلی چندان ضروری نباشد، اما نکته مهم این است که هر دو دسته هانتاویروس می‌توانند بیماری‌های شدیدی ایجاد کنند، هرچند تظاهرات بالینی و میزان مرگ‌ومیر آنها با یکدیگر متفاوت است.

مخزن اصلی ویروس؛ جوندگان چگونه بیماری را منتقل می‌کنند؟
به گفته این ویروس‌شناس، یکی از ویژگی‌های مهم هانتاویروس‌ها ارتباط مستقیم آنها با جوندگان است. او توضیح داد:
مخزن اصلی ویروس هانتا جوندگان هستند؛ به‌ویژه موش‌ها و گونه‌هایی که در دسته «رَت‌ها» قرار می‌گیرند. در هانتاویروس‌های جهان قدیم، ویروس بیشتر تمایل دارد در جمعیت همین جوندگان باقی بماند و چرخه خود را در میان آنها حفظ کند.
او ادامه داد: انتقال ویروس به انسان معمولاً زمانی رخ می‌دهد که انسان در تماس با ترشحات این حیوانات قرار بگیرد. این ترشحات می‌تواند شامل ادرار، بزاق یا مدفوع جوندگان باشد. این مواد ممکن است محیط را آلوده کنند و در نتیجه از طریق مواد غذایی، میوه‌ها، یا حتی تماس مستقیم با محیط آلوده، ویروس به انسان منتقل شود. در برخی موارد حتی مصرف گوشت حیواناتی که به این ویروس آلوده بوده‌اند نیز می‌تواند خطر انتقال را افزایش دهد.
ناجی تأکید کرد: در مورد هانتاویروس‌های جهان قدیم، انتقال انسان به انسان بسیار نادر است و عملاً در اغلب موارد مشاهده نمی‌شود.

تفاوت مهم هانتاویروس‌های جهان جدید؛ امکان انتقال انسان به انسان
او در ادامه به تفاوت مهم میان ویروس‌های جهان قدیم و جهان جدید اشاره کرد و گفت:
در ویروس‌های هانتا که در قاره آمریکا مشاهده می‌شوند، از جمله گونه‌ای که «آندس» نام دارد، علاوه بر انتقال از جوندگان به انسان، امکان انتقال انسان به انسان نیز وجود دارد. شواهدی که اکنون در مورد موارد جدید مشاهده می‌کنیم نشان می‌دهد احتمالاً در برخی از این موارد، انتقال از انسان به انسان رخ داده است.
به گفته او، این انتقال می‌تواند از چند مسیر صورت بگیرد. یکی از مهم‌ترین مسیرها ذرات تنفسی است که هنگام سرفه یا عطسه از فرد بیمار منتشر می‌شود. همچنین تماس با وسایل و اشیایی که به ترشحات فرد مبتلا آلوده شده‌اند نیز می‌تواند نقش داشته باشد. برای مثال، ملحفه، بالش، تخت یا اشیایی که با ترشحات تنفسی بیمار تماس داشته‌اند ممکن است به عنوان عامل انتقال عمل کنند.
ناجی افزود: اگر فردی با این سطوح تماس پیدا کند و سپس دست خود را به چشم، بینی یا دهان بزند، احتمال انتقال وجود دارد. همچنین تماس نزدیک با فرد بیمار که در اصطلاح علمی «کلوز کانتکت» نامیده می‌شود، یکی دیگر از مسیرهای احتمالی انتقال است.

راه‌های پیشگیری از ابتلا به هانتاویروس؛ از بهداشت فردی تا پرهیز از وسایل مشترک
رئیس مرکز تحقیقات ویروس‌شناسی در ادامه به راهکارهای پیشگیری اشاره کرد و گفت:
زمانی که مسیرهای انتقال ویروس مشخص باشد، روش‌های پیشگیری نیز تا حد زیادی روشن است. رعایت بهداشت فردی از جمله شست‌وشوی مکرر دست و صورت اهمیت بسیار زیادی دارد. از سوی دیگر باید از استفاده مشترک از وسایل شخصی اجتناب کرد.
او توضیح داد: در صورتی که فردی مبتلا باشد، استفاده مشترک از ظروف غذا، قاشق و چنگال، یا حتی مصرف سیگار مشترک می‌تواند خطر انتقال را افزایش دهد. حتی در مورد قلیان یا وسایلی که دهان با آنها تماس مستقیم دارد نیز باید احتیاط کرد و از استفاده مشترک آنها پرهیز داشت.
ناجی افزود: تماس نزدیک فیزیکی مانند در آغوش گرفتن یا بوسیدن فرد مبتلا نیز می‌تواند خطر انتقال را افزایش دهد. به همین دلیل رعایت فاصله و احتیاط در تماس با افراد مشکوک یا بیمار اهمیت زیادی دارد.

دوره نهفتگی و علائم اولیه بیماری
او در بخش دیگری از این گفت‌وگو به دوره نهفتگی ویروس اشاره کرد و گفت:
در مورد ویروس آندس، دوره نهفتگی یا فاصله زمانی میان ورود ویروس به بدن تا بروز علائم می‌تواند بین چهار تا ۴۲ روز متغیر باشد. در این مدت ممکن است فرد علائم مشخصی نداشته باشد، اما در عین حال احتمال انتقال ویروس وجود دارد.
در پاسخ به پرسش خبرنگار درباره علائم اولیه بیماری نیز توضیح داد:
در مراحل ابتدایی، بیماری می‌تواند شبیه یک سندروم شبه‌آنفلوانزا ظاهر شود. علائمی مانند تب، بدن‌درد، خستگی شدید، تهوع، استفراغ و گاهی اسهال از جمله نشانه‌های اولیه هستند.
او ادامه داد: در صورتی که بیماری به مرحله شدیدتر برسد، به‌ویژه در سندروم ریوی هانتا، فرد دچار مشکلات جدی تنفسی می‌شود. در این مرحله ممکن است تنفس سریع، تنگی نفس و در نهایت نارسایی شدید تنفسی ایجاد شود. چنین بیمارانی باید هرچه سریع‌تر به بیمارستان منتقل شوند تا تحت مراقبت‌های ویژه تنفسی قرار گیرند. در برخی موارد حتی ممکن است نیاز به لوله‌گذاری تنفسی و استفاده از دستگاه‌های کمک‌تنفسی باشد.
ناجی تأکید کرد: در حال حاضر درمان اختصاصی یا واکسن مؤثری برای این ویروس وجود ندارد و درمان‌ها عمدتاً حمایتی هستند؛ یعنی پزشکان تلاش می‌کنند علائم بیمار را کنترل کرده و از بدن او در برابر عوارض بیماری حمایت کنند.

کمبود اطلاعات و ضرورت تحقیقات بیشتر
این ویروس‌شناس در ادامه گفت:
نکته مهم این است که هنوز اطلاعات ما درباره گستره واقعی این بیماری و میزان اپیدمی‌زایی آن کامل نیست. احتمال دارد موارد زیادی از ابتلا به شکل خفیف یا حتی بدون علامت رخ دهد که شناسایی نمی‌شوند.
او افزود: هرچه اطلاعات بیشتری درباره ویژگی‌های ژنتیکی ویروس، نحوه انتقال و ویژگی‌های بالینی بیماران به دست آوریم، امکان برنامه‌ریزی بهتر برای مقابله با آن فراهم خواهد شد. در حال حاضر لازم است ویروس‌هایی که از بیماران جدا شده‌اند توالی‌یابی ژنتیکی شوند تا مشخص شود آیا تغییرات خاصی در آنها رخ داده که موجب رفتار متفاوت ویروس شده است یا خیر.

اهمیت پایش حیات وحش و رویکرد «سلامت واحد»
ناجی در ادامه به موضوع پایش محیط زیست اشاره کرد و گفت:
هانتاویروس یک بیماری زئونوز است؛ یعنی بیماری‌ای که میان حیوانات و انسان مشترک است. متأسفانه در بسیاری از موارد، ما زمانی متوجه چنین بیماری‌هایی می‌شویم که موارد انسانی آن بروز پیدا کرده است. در حالی که باید پیش از آن، گردش ویروس در طبیعت و در میان حیوانات مورد بررسی قرار گیرد.
او توضیح داد: مفهوم «سلامت واحد» یا One Health دقیقاً به همین موضوع اشاره دارد؛ یعنی سلامت انسان، حیوان و محیط زیست به هم پیوسته هستند. بنابراین لازم است دیگر، همزمان پایش ویروس‌ها در حیات وحش و در جمعیت حیوانات به طور جدی و مستمر انجام شود.
کنترل چنین بیماری‌هایی صرفاً وظیفه وزارت بهداشت نیست

در پاسخ به پرسشی درباره وظایف دستگاه‌های مسئول، دکتر ناجی گفت:
کنترل چنین بیماری‌هایی صرفاً وظیفه وزارت بهداشت نیست. سازمان‌های دیگری مانند سازمان محیط زیست، وزارت جهاد کشاورزی و سازمان دامپزشکی نیز باید در این زمینه همکاری کنند.
او تأکید کرد: یکی از مهم‌ترین اقدامات، کنترل جمعیت جوندگان است. زیرا موش‌ها و رَت‌ها مخزن اصلی این ویروس هستند. این حیوانات در مناطق شهری، فاضلاب‌ها و همچنین در مزارع حضور دارند و در صورتی که آلوده باشند می‌توانند محیط و محصولات غذایی را آلوده کنند.

احتمال ورود ویروس به ایران؛ فاصله‌ای که چندان دور نیست
در پایان این گفت‌وگو، دکتر ناجی درباره اینکه  احتمال ورود هانتاویروس به ایران چقدر دور یا نزدیک است گفت:
در دنیای امروز با وجود سفرهای بین‌المللی، فاصله جغرافیایی مفهوم گذشته را ندارد. وقتی مسافری از نقاط مختلف جهان سوار یک کشتی یا هواپیما می‌شود و ظرف چند ساعت به کشورهای دیگر سفر می‌کند، امکان انتقال بیماری نیز وجود دارد.
او افزود: گزارش‌هایی از برخی کشورهای منطقه از جمله ترکیه منتشر شده است. بنابراین نمی‌توان گفت این ویروس هرگز به ایران نخواهد رسید. چنین تصوری واقع‌بینانه نیست.
با این حال او تأکید کرد: در حال حاضر انتظار گسترش بسیار سریع این ویروس مانند برخی بیماری‌های تنفسی دیگر وجود ندارد، زیرا انتقال آن معمولاً نیازمند تماس نزدیک است. با این حال بی‌توجهی به موضوع نیز می‌تواند خطرناک باشد.
ناجی در پایان گفت: کشورها باید اطلاعات علمی و داده‌های مربوط به موارد ابتلا را با یکدیگر به اشتراک بگذارند تا شناخت دقیق‌تری از رفتار این ویروس به دست آید و بتوان برای کنترل آن برنامه‌ریزی مناسب انجام داد.
انتهای پیام/