گزارش اختصاصی نصر/
خلعت‌پوشان؛ گنجینه‌ای از تاریخ و دانش کشاورزی در انتظار شکوفایی
1405/08/11 - 19:47 - کد خبر: 172429
نسخه چاپی
نصر: ایستگاه تحقیقاتی خلعت‌پوشان دانشگاه تبریز با ۳۵۰ هکتار وسعت دارای ظرفیت‌های متنوعی در حوزه کشاورزی، باغداری، دامپروری، مرغداری و تحقیقات دانشگاهی است که اخیراً با ورود بخش خصوصی به حوزه فرآوری محصولات لبنی، گام‌هایی برای تکمیل زنجیره تولید در آن برداشته شده است.
به گزارش نصر، ایستگاه تحقیقاتی خلعت‌پوشان از سال ۱۳۵۳ در اختیار دانشگاه تبریز قرار گرفته و بخشی از اراضی دانشکده کشاورزی این دانشگاه را تشکیل می‌دهد. این مجموعه واقع در مسیر جاده باسمنج، به واسطه تنوع فعالیت‌های تولیدی و تحقیقاتی، یکی از ظرفیت‌های مهم آموزشی و پژوهشی دانشگاه تبریز در حوزه کشاورزی به شمار می‌رود که این ظرفیت‌ها در تور رسانه‌ای این مجموعه مورد بازدید اصحاب رسانه قرار گرفت.
محمدعلی میثمی، رئیس ایستگاه تحقیقاتی خلعت‌پوشان، در جریان این بازدید با تشریح ساختار و فعالیت‌های مجموعه اظهار کرد: اراضی خلعت‌پوشان به دو بخش اصلی تقسیم می‌شود؛ بخش نخست با مساحتی در حدود ۳۰ هکتار شامل باغ‌ها، گاوداری، پایلوت فرآوری شیر و تعدادی از آزمایشگاه‌های گروه‌های آموزشی دانشکده کشاورزی است. بخش دوم نیز حدود ۳۰۰ هکتار وسعت دارد که عمدتاً در آن فعالیت‌های زراعی انجام می‌شود.
وی با اشاره به کشت محصولاتی همچون یونجه و غلات در اراضی بالادست افزود: بخشی از این اراضی نیز به دلیل برخورداری از شرایط توپوگرافی و خاک نامناسب، قابلیت زراعی محدودی دارد. ساختمان مرکز تحصیلات تکمیلی دانشکده کشاورزی و دانشکده دامپزشکی نیز در همین محدوده قرار گرفته‌اند.
رئیس ایستگاه تحقیقاتی خلعت‌پوشان با اشاره به فعالیت‌های باغداری این مجموعه گفت: باغ‌های خلعت‌پوشان محل تولید انواع میوه و گردو هستند و در کنار آن، فعالیت‌های دامپروری نیز در مجموعه جریان دارد.
میثمی درباره ظرفیت دامداری مجموعه توضیح داد: گاوداری خلعت‌پوشان ظرفیتی در حدود ۷۰ رأس دارد که در حال حاضر حدود ۳۵ رأس دام در آن نگهداری می‌شود. همچنین یک واحد گوسفندداری با ظرفیت حدود ۵۰۰ رأس در مجموعه فعال است که بعد از فروش تابستانه، تعداد ۳۰۰ رأس در آن نگهداری می‌شود.
وی با اشاره به راه‌اندازی پایلوت فرآوری شیر در این مجموعه اظهار کرد: پیش از این شیر تولیدی در دامداری به فروش می‌رسید، اما با آغاز فعالیت پایلوت، برنامه بر این است که شیر تولیدشده در مجموعه برای فرآوری و تولید محصولات لبنی به این واحد منتقل شود.
تکمیل زنجیره تولید با مشارکت بخش خصوصی
گزارش نصر می‌افزاید، یکی از اقدامات جدید در ایستگاه تحقیقاتی خلعت‌پوشان، همکاری با بخش خصوصی برای فرآوری شیر و تولید محصولات لبنی است. این طرح با مشارکت واحد صنعتی صبحینو دنبال می‌شود و قصد دارد حلقه فرآوری را به زنجیره تولیدات کشاورزی و دامپروری این مجموعه اضافه کند.
به گفته میثمی، در این الگوی تولید، بخشی از نهاده‌های مورد نیاز دام از جمله یونجه و جو در اراضی بالادست مجموعه تولید شده و در ادامه، دامداری و تولید شیر و سپس فرآوری محصولات لبنی در پایلوت انجام می‌شود.
وی با اشاره به اینکه فعالیت‌های مجموعه در کنار اهداف اقتصادی، ماهیت آموزشی و تحقیقاتی دارند، تأکید کرد: در ارزیابی عملکرد چنین مجموعه‌ای نمی‌توان صرفاً مانند یک واحد خصوصی به دنبال درآمد و سود مشخص بود؛ چراکه مأموریت اصلی آن در کنار تولید، فراهم کردن بستر آموزش و تحقیقات دانشجویان است.
اصلاح نژاد و حفظ ذخایر ژنتیکی
رئیس ایستگاه تحقیقاتی خلعت‌پوشان با اشاره به فعالیت‌های آموزشی و پژوهشی این مجموعه گفت: دانشجویان در بخش‌های مختلفی از جمله دامپروری، گوسفندداری و زنبورداری با فعالیت‌های عملی آشنا می‌شوند. همچنین واحدهای مرغداری گوشتی و تخم‌گذار در مجموعه وجود دارند و برنامه‌هایی برای توسعه بخش مرغداری بومی در دستور کار است.
میثمی با اشاره به برخی طرح‌های تحقیقاتی گذشته دانشکده کشاورزی در این مجموعه، از مطالعات مرتبط با اصلاح و تلاقی نژادهای گوسفند نام برد و افزود: در این تحقیقات، نژادهای مختلفی از جمله رومانوف و قزل مورد بررسی قرار گرفته‌اند.
وی همچنین به مجموعه تاکستان خلعت‌پوشان اشاره کرد که در گذشته حدود ۲۰۰ رقم مختلف انگور را در خود جای داده بود و هدف اصلی از ایجاد آن، حفظ و نگهداری ذخایر ژنتیکی ارقام مختلف انگور بوده است؛ هرچند این بخش در سال‌های اخیر به دلایل مختلف رونق گذشته را ندارد.
چالش‌های ایستگاه تحقیقاتی خلعت‌پوشان
میثمی در بخش دیگری از سخنان خود گفت: آخرین تراکتور خریداری‌شده برای مجموعه به حدود ۵۰ سال قبل بازمی‌گردد. البته طی دو تا سه سال اخیر دو دستگاه نیز خریداری شده، اما در مجموع محدودیت منابع مالی و ارزی و دشواری‌های تأمین تجهیزات، امکان نوسازی گسترده ماشین‌آلات را محدود کرده است.
رئیس ایستگاه تحقیقاتی خلعت‌پوشان با اشاره به اینکه در سال‌های گذشته امکان توسعه ساختمان‌ها و خرید ماشین‌آلات کشاورزی با سهولت بیشتری وجود داشت، افزود: در شرایط فعلی نمی‌توان برای توسعه زیرساخت‌ها و خرید تجهیزات جدید، برنامه‌های بلندپروازانه‌ای در نظر گرفت و باید راهکارهای دیگری برای احیای ظرفیت‌های مجموعه دنبال شود.
ظرفیت ایجاد نخستین موزه ماشین‌آلات کشاورزی ایران
یکی از بخش‌های قابل توجه مجموعه خلعت‌پوشان، مجموعه ماشین‌آلات کشاورزی قدیمی که عموماً بیش از نیم قرن عمر دارند. به گفته رئیس ایستگاه، این تجهیزات در حال حاضر برای فعالیت‌های زراعی مورد استفاده قرار نمی‌گیرند، اما کاربرد آموزشی داشته و همچنین به دلیل قدمت و وضعیت نگهداری، ظرفیت تبدیل شدن به یک مجموعه موزه‌ای را دارند.
میثمی در این خصوص توضیح داد: ماشین‌آلات موجود در این بخش در طول سالیان گذشته به‌خوبی نگهداری شده‌اند و برخی از آن‌ها ارزش تاریخی و موزه‌ای دارند. از جمله این تجهیزات می‌توان به یک دستگاه خرمن‌کوب ساخت انگلستان متعلق به دهه ۱۹۱۰ و یک تراکتور با قدمت حدود ۷۰ سال اشاره کرد.
وی با بیان اینکه این تجهیزات در حال حاضر بیشتر جنبه آموزشی دارند و در مزارع مورد استفاده قرار نمی‌گیرند، خاطرنشان کرد: تنوع و قدمت این ماشین‌آلات می‌تواند زمینه ایجاد نخستین موزه ماشین‌آلات کشاورزی ایران را در دانشگاه تبریز فراهم کند.
مسیر پیش‌روی احیای خلعت‌پوشان
رئیس ایستگاه تحقیقاتی خلعت‌پوشان در تشریح برنامه‌های آینده این مجموعه گفت: دانشگاه تبریز طی سال‌های اخیر به دنبال استفاده از ظرفیت بخش خصوصی برای احیای اراضی و توسعه فعالیت‌های اقتصادی مجموعه بوده است.
توسعه فعالیت‌های تولیدی خلعت‌پوشان با مشارکت بخش خصوصی
اسماعیل اسدی، معاون اداری و مالی دانشکده کشاورزی دانشگاه تبریز نیز در جریان این بازدید با اشاره به سابقه فعالیت ایستگاه تحقیقاتی خلعت‌پوشان اظهار کرد: این مجموعه از سال ۱۳۵۳ به‌عنوان یکی از ایستگاه‌های تحقیقاتی و آموزشی دانشگاه تبریز فعالیت می‌کند و در طول این سال‌ها عمده فعالیت‌های آن بر آموزش و پژوهش دانشجویان دانشکده کشاورزی متمرکز بوده است.
وی با بیان اینکه ظرفیت‌های خلعت‌پوشان در سال‌های گذشته بیشتر در حوزه آموزش و تحقیقات مورد استفاده قرار می‌گرفت، افزود: از سال ۱۴۰۴ طرح توسعه این مجموعه با محوریت راه‌اندازی پایلوت فرآوری شیر و با هدف گسترش فعالیت‌ها از حوزه آموزشی و پژوهشی به عرصه تولید محصول آغاز شد.
اسدی ادامه داد: این طرح از زمستان ۱۴۰۴ با حمایت دانشگاه تبریز و همکاری بخش خصوصی، به مدیریت مهندس دشتی و با مشارکت مجموعه پویان شیمی آغاز شد و از تابستان ۱۴۰۵ ظرفیت دریافت شیر در این واحد از ۲۰۰ کیلوگرم به سه تن در روز افزایش یافت و این ظرفیت قابلیت توسعه تا ۱۰ تن در روز را نیز دارد.
معاون اداری و مالی دانشکده کشاورزی دانشگاه تبریز، استفاده از ظرفیت‌های علمی دانشگاه برای تبدیل ایده‌های پژوهشی به محصولات قابل عرضه را از اهداف اصلی این همکاری عنوان کرد و گفت: همکاری با بخش خصوصی در درجه نخست با هدف تقویت بخش تحقیق و توسعه (R&D)، تبدیل ایده‌های علمی به محصولات قابل اعتماد و استفاده از امکانات مجموعه برای اجرای طرح‌های تحقیقاتی جدید شکل گرفته است.
وی افزود: یکی دیگر از اهداف این طرح، حرکت از تولید محصولات خام به سمت فرآوری و تولید محصولات با ارزش افزوده بیشتر است. در این مسیر، امکانات و ظرفیت‌های دانشگاه می‌تواند در خدمت توسعه محصولات جدید و پیوند میان فعالیت‌های علمی و صنعتی قرار گیرد.
اسدی با اشاره به اشتغال‌زایی این همکاری اظهار کرد: فعالیت پایلوت فرآوری شیر با مشارکت بخش خصوصی تاکنون برای حدود ۳۰ نفر اشتغال ایجاد کرده است و این همکاری علاوه بر ظرفیت اقتصادی برای بخش خصوصی، می‌تواند زمینه استفاده بیشتر از توان علمی دانشگاه و تربیت دانشجویان و فارغ‌التحصیلان رشته‌های مرتبط را فراهم کند.
وی با تأکید بر سیاست دانشگاه تبریز برای توسعه خلعت‌پوشان با مشارکت بخش خصوصی خاطرنشان کرد: فعالیت‌های آموزشی و تحقیقاتی معمولاً هزینه‌بر هستند و ساختارهای دولتی به‌تنهایی ممکن است نتوانند تمام هزینه‌های توسعه آن‌ها را تأمین کنند. از این رو، همکاری با بخش خصوصی می‌تواند زمینه اجرای طرح‌های توسعه‌ای و استفاده مؤثرتر از ظرفیت‌های این مجموعه را فراهم سازد.
گزارش خبرنگار نصر می‌افزاید، ظرفیت ایستگاهی تحقیقاتی با وسعتی بیش از ۳۰۰ هکتار و قدمتی بیش از ۵۰ سال، به‌مراتب فراتر از تولید نهاده‌های دامی و نگهداری چند ده رأس گاو و چند صد رأس گوسفند و اشتغال‌زایی برای حدود ۳۰ نفر است.
مسئولان مجموعه، کاهش حدود ۷۰ درصدی نیروی انسانی از بیش از ۹۰ نفر به حدود ۳۰ نفر را نشانه‌ای از افزایش بهره‌وری و استفاده از دانش و فناوری‌های جدید می‌دانند؛ با این حال، به نظر می‌رسد ظرفیت‌های موجود در این ایستگاه همچنان جای کار و بهره‌برداری بیشتری دارد.
با توجه به شمار قابل توجه فارغ‌التحصیلان بیکار رشته‌های مهندسی کشاورزی و رشته‌های مرتبط، توسعه فعالیت‌های تولیدی، تحقیقاتی و فناورانه در این مجموعه می‌تواند فرصتی برای پیوند بیشتر دانشگاه با بازار کار، حمایت از ایده‌های دانش‌آموختگان و ایجاد فرصت‌های شغلی تخصصی باشد.
در کنار ظرفیت‌های آموزشی و تولیدی، خلعت‌پوشان یک میراث تاریخی ارزشمند را نیز در حریم خود جای داده است که به رغم وام گرفتن نامش، وضعیت آن نیازمند توجه جدی نهادهای مسئول است. عمارت خلعت‌پوشان، بنایی به‌جامانده از دوران صفویه و ثبت‌شده در فهرست آثار ملی، با وجود ارزش تاریخی و هویتی خود، همچنان از بلاتکلیفی و کم‌توجهی رنج می‌برد.
اگرچه مدیریت و حفاظت از این اثر تاریخی مستقیماً در حیطه اختیارات دانشکده کشاورزی نیست، اما قرار گرفتن آن در محدوده اراضی دانشگاه، ضرورت تعامل و همکاری دانشگاه تبریز، شهرداری و اداره‌کل میراث فرهنگی آذربایجان شرقی را دوچندان می‌کند. تعیین تکلیف وضعیت این عمارت و تدوین برنامه‌ای برای حفاظت، مرمت و بهره‌برداری فرهنگی از آن، ضرورتی است که نمی‌توان بیش از این به حاشیه راند.
انتهای پیام/
سئویل محدث