ترکمنستان؛ دروازه اتصال ایران به آسیای مرکزی است/ تلاش برای رفع موانع بانکی و گمرکی

به گزارش نصر، سفر امروز وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران به عشق‌آباد به منظور دیدار و رایزنی با همتای ترکمنستانی و مقامات عالی‌رتبه این کشور، در امتداد دیپلماسی فعال همسایگی و گسترش پیوندهای راهبردی با آسیای مرکزی صورت می‌گیرد.
علی مجتبی روزبهانی، سفیر جمهوری اسلامی ایران در ترکمنستان، در گفت‌وگو با خبرنگار ایرنا با تبیین ابعاد گوناگون روابط دوجانبه، پایبندی عشق‌آباد به «اصل بی‌طرفی دائمی» و پرهیز از عضویت در بلوک‌بندی‌های نظامی را عاملی کلیدی در تضمین ثبات مرزهای شمالی و هم‌پوشانی با رویکردهای دیپلماتیک تهران ارزیابی کرده است. علاوه بر این، هماهنگی‌های مرزی و کنسولی پیرامون تحولات افغانستان و گسترش طرح‌های راهبردی نظیر سوآپ گاز و برق و اتصال بنادر خزر، ترکمنستان را در جایگاه شریکی کلیدی برای تقویت موازنه منطقه‌ای و توسعه مسیرهای مستقل تجاری در برابر رقابت قدرت‌های فرامنطقه‌ای قرار داده است.

اولویت کنونی تبدیل توافقات به پروژه‌های عملی است
وزیر امور خارجه به منظور رایزنی با همتای خود از ترکمنستان و دیگر مقامات این کشور در عشق‌آباد به سر می‌برد. با توجه به تعدد دیدارها و رایزنی‌های سیاسی و اقتصادی ایران و ترکمنستان در سال‌های اخیر، ارزیابی شما از سطح کنونی روابط دو کشور چیست؟ اولویت‌های اصلی مذاکرات و رایزنی‌ها در این سفر چه خواهد بود؟
روابط جمهوری اسلامی ایران و ترکمنستان به پشتوانه پیوندهای تاریخی، فرهنگی، جغرافیایی و منافع مشترک، از ظرفیت گسترده‌ای برای توسعه و تعمیق برخوردار است. ترکمنستان به‌عنوان همسایه بلافصل ایران و دروازه ورود کشورمان به آسیای مرکزی، جایگاه ویژه‌ای در سیاست همسایگی ایران دارد. اشتراکات تمدنی، قومی و فرهنگی و اراده سیاسی دو کشور برای گسترش تعاملات، اهمیت این مناسبات را دوچندان کرده است.
از زمان استقلال ترکمنستان تاکنون، روابط دو کشور بر پایه احترام متقابل، حسن همجواری و همکاری سازنده استوار بوده است. تبادل سفرهای متعدد در عالی‌ترین سطوح، از جمله سفرهای متقابل رؤسای جمهور و سه سفر رهبر ملی مردم ترکمنستان به ایران، نشان‌دهنده استمرار این تعاملات است. در حوزه اقتصادی نیز تجارت دوجانبه در سال ۱۴۰۴ با رشد قابل توجه از ۷۰۰ میلیون دلار فراتر رفت که بیانگر ظرفیت همکاری در زمینه‌های تجارت، انرژی، حمل‌ونقل، ترانزیت و سرمایه‌گذاری مشترک است. در حوزه فرهنگی نیز ریشه‌های مشترک تاریخی، دینی، زبانی و ادبی، زمینه ارزشمندی برای گسترش روابط مردمی و همکاری‌های فرهنگی، علمی و دانشگاهی فراهم کرده است.
در مجموع، روابط تهران و عشق‌آباد از پشتوانه سیاسی، تاریخی و فرهنگی مستحکمی برخوردار است. اولویت کنونی باید تبدیل تفاهمات و توافقات به پروژه‌های عملی، تسهیل مبادلات تجاری و بهره‌گیری از ظرفیت‌های متقابل باشد؛ اقدامی که می‌تواند مناسبات دو کشور را به شراکتی پایدارتر و مبتنی بر منافع مشترک ارتقا دهد.

تحریم‌های مالی و ناهماهنگی رویه‌ها موانع ساختاری تجارت هستند؛ افزایش تردد به ۷۰۰ دستگاه در سرخس گامی روبه‌جلو است
با وجود تأکید مستمر مقام‌های دو کشور بر افزایش مبادلات تجاری، حجم تجارت ایران و ترکمنستان همچنان با ظرفیت‌های موجود فاصله دارد. از نگاه سفارت، مهم‌ترین موانع ساختاری، بانکی، گمرکی و حقوقی توسعه تجارت چیست و برای رفع آنها چه اقداماتی در دست اجراست؟
در سال‌های اخیر اقدامات متعددی برای تسهیل و توسعه تجارت میان جمهوری اسلامی ایران و ترکمنستان انجام شده است. برگزاری نشست‌های منظم میان مسئولان حمل‌ونقل، گمرک و دستگاه‌های اقتصادی دو کشور، توسعه همکاری‌های ریلی، تسهیل تردد کامیون‌ها و بهبود زیرساخت‌های مرزی از جمله این اقدامات بوده است. نتایج این روند در آمار مبادلات تجاری نیز مشهود است؛ به‌طوری‌که در ۹ ماه نخست سال ۱۴۰۴، حجم تجارت غیرنفتی دو کشور به حدود ۵۰۴ میلیون دلار رسید که نسبت به دوره مشابه سال قبل ۱۹.۹ درصد افزایش داشته است. همچنین صادرات غیرنفتی ایران به ترکمنستان در همین دوره به حدود ۴۹۵ میلیون دلار بالغ شد که رشد ۲۲.۵ درصدی را نشان می‌دهد. در تازه‌ترین اقدام نیز، در ۱۹ اکتبر ۲۰۲۶، مقامات گمرکی دو کشور در مرز سرخس درباره افزایش ظرفیت عبور کامیون‌ها تا ۷۰۰ دستگاه در روز، توسعه مبادلات ریلی، کاهش زمان توقف ناوگان و تسهیل تشریفات گمرکی توافق کردند. این اقدامات در کنار مذاکرات اخیر برای توسعه همکاری‌های صنعتی و اقتصادی، بیانگر عزم دو کشور برای رفع موانع اجرایی و افزایش حجم مبادلات است.
با وجود این اقدامات، تجارت دو کشور همچنان با برخی محدودیت‌های ساختاری مواجه است. در این میان، تحریم‌های بین‌المللی و محدودیت‌های ناشی از آن در حوزه نقل‌وانتقال پول، روابط کارگزاری بانکی، تأمین مالی و تسویه حساب‌های تجاری از مهم‌ترین موانع به شمار می‌روند. افزون بر آن، تفاوت در برخی مقررات و استانداردهای تجاری، تشریفات اداری و گمرکی، محدودیت‌های زیرساختی در پایانه‌های مرزی و ضرورت هماهنگی بیشتر رویه‌های حمل‌ونقل و ترانزیت نیز بر هزینه و سرعت مبادلات تأثیرگذار است.
سفارت جمهوری اسلامی ایران نیز با پیگیری مسائل و مشکلات شرکت‌ها و تجار ایرانی و انتقال آن به دستگاه‌های مسئول در دو کشور، تسهیل فعالیت‌های اقتصادی و فراهم کردن زمینه بهره‌برداری بیشتر از ظرفیت‌های تجاری ایران و ترکمنستان را دنبال می‌کند.

ایران کوتاه‌ترین مسیر اتصال آسیای مرکزی به آب‌های آزاد است؛ پروتکل سه‌جانبه با ازبکستان ظرفیت‌های ترانزیت را فعال می‌کند
یکی از مهم‌ترین پرونده‌های میان ایران و ترکمنستان موضوع ترانزیت و دسترسی به بازارهای دو کشور و نیز بازارهای جهانی است. چه دستور کارها و برنامه‌ریزی‌هایی برای افزایش سهم ایران از مبادلات ترانزیتی این کشور در دستور کار بوده است؟
ایران با برخورداری از شبکه گسترده ریلی و جاده‌ای و دسترسی به آب‌های آزاد، یکی از مسیرهای مهم اتصال ترکمنستان و آسیای مرکزی به بازارهای جهانی است. در همین راستا، افزایش ترانزیت ریلی و جاده‌ای، فعال‌سازی مسیر چین ـ قزاقستان ـ ترکمنستان ـ ایران، توسعه کریدور موافقت‌نامه عشق‌آباد و تقویت حمل‌ونقل چندوجهی در دستور کار دو کشور قرار دارد. امضای پروتکل سه‌جانبه ایران، ترکمنستان و ازبکستان برای توسعه کریدور اتصال آسیای مرکزی به اروپا، از اقدامات مهم در این زمینه است.
بر اساس آمار گمرک ترکمنستان، حجم کل ترانزیت عبوری از این کشور در سال ۲۰۲۵ از ۷ میلیون تن گذشت و ۲۸ درصد افزایش یافت؛ آماری که بیانگر ظرفیت بالای ترانزیت منطقه است. برای بهره‌گیری بیشتر از این ظرفیت، کاهش زمان و هزینه حمل، هماهنگی رویه‌های گمرکی و تعرفه‌ها، توسعه پایانه‌های مرزی، تسهیل تردد ناوگان و تقویت ارتباط بنادر خزر، از جمله امیرآباد و انزلی، با بندر ترکمن‌باشی و بنادر جنوبی ایران اهمیت دارد. هدف، تبدیل ظرفیت‌های جغرافیایی و زیرساختی به جریان پایدار کالا و افزایش سهم ایران از ترانزیت منطقه است.

تفاوت عرض ریل و توقف واگن‌ها در سرخس نیازمند تعویض بوژی و هماهنگی‌های فنی مستمر است
با وجود فعالیت کریدورهای ریلی دیگر، هنوز ظرفیت‌های قابل توجهی برای افزایش بار ترانزیتی وجود دارد. مهم‌ترین موانع توسعه این مسیر، از جمله تعرفه‌ها، تشریفات گمرکی، توقف واگن‌ها و هماهنگی عملیاتی چیست؟ آیا دو کشور برای رفع این موانع به توافق مشخصی رسیده‌اند؟
موانع اصلی توسعه ترانزیت ریلی و جاده‌ای میان ایران و ترکمنستان، علاوه بر تفاوت تعرفه‌ها و هزینه‌های حمل، شامل طولانی بودن تشریفات گمرکی، محدودیت ظرفیت پایانه‌های مرزی، ناهماهنگی عملیاتی شبکه‌های ریلی و تأخیر در جابه‌جایی و بازگشت واگن‌هاست. در مسیر ریلی سرخس، تفاوت عرض خطوط دو کشور ضرورت تعویض بوژی واگن‌ها را ایجاد می‌کند و هماهنگی فنی و عملیاتی در این بخش نیز بر زمان و هزینه حمل اثرگذار است.
توسعه زیرساخت‌های مرزی، افزایش ظرفیت پایانه لطف‌آباد، دیجیتالی‌سازی تشریفات گمرکی و هماهنگی بیشتر میان شبکه‌های ریلی نیز از دیگر محورهای پیگیری است. بنابراین، اگرچه توافق‌هایی برای رفع بخشی از موانع حاصل شده، اجرای کامل آنها و حل مسائل تعرفه‌ای و فنی همچنان نیازمند پیگیری مستمر و هماهنگی دستگاه‌های تخصصی دو کشور است.
اصل بی‌طرفی ترکمنستان ضامن محیطی باثبات در مرزهای شمالی است؛ عشق‌آباد ظرفیت میزبانی گفت‌وگوهای صلح را دارد
ترکمنستان بر اساس اصل بی‌طرفی دائمی، سیاست خارجی خاصی را دنبال می‌کند. این رویکرد چه فرصت‌هایی برای گسترش همکاری‌های سیاسی و امنیتی با ایران ایجاد کرده است؟ به‌ویژه در شرایط افزایش تنش‌ها در غرب آسیا، ارزیابی شما از ظرفیت ترکمنستان برای حمایت از دیپلماسی منطقه‌ای و کاهش تنش‌ها چیست؟
اصل بی‌طرفی دائمی ترکمنستان که در ۱۲ دسامبر ۱۹۹۵ با تصویب قطعنامه مجمع عمومی سازمان ملل متحد به رسمیت شناخته شد و در سال‌های ۲۰۱۵ و ۲۰۲۵ نیز مورد تأکید مجدد این سازمان قرار گرفت، یکی از ویژگی‌های مهم سیاست خارجی این کشور است. پایبندی به این اصل و پرهیز از بلوک‌بندی‌های نظامی، زمینه مناسبی برای تقویت روابط سیاسی و امنیتی با همسایگان، به‌ویژه جمهوری اسلامی ایران، فراهم کرده است. از منظر ایران، این رویکرد به حفظ محیطی باثبات و قابل پیش‌بینی در مرزهای شمالی کشور کمک می‌کند و فرصت‌هایی برای گسترش گفت‌وگوهای سیاسی، همکاری‌های مرزی، تقویت اعتماد متقابل و تعامل در چارچوب سازمان‌های منطقه‌ای و بین‌المللی به وجود می‌آورد. همچنین تأکید ترکمنستان بر حل‌وفصل مسالمت‌آمیز اختلافات و پرهیز از توسل به زور، با رویکرد دیپلماتیک ایران در زمینه کاهش تنش‌های منطقه‌ای هم‌پوشانی دارد.
در شرایط افزایش تنش‌ها در غرب آسیا، ظرفیت ترکمنستان برای ایفای نقش در دیپلماسی منطقه‌ای، به‌ویژه از طریق فراهم کردن بستر گفت‌وگو، تسهیل ارتباط میان طرف‌ها و حمایت از ابتکارات سیاسی و چندجانبه، قابل توجه است. موضع‌گیری مقام‌های ترکمنستان در مخالفت با حل اختلافات از طریق زور و تأکید بر راهکارهای دیپلماتیک، از جمله در جریان تحولات منطقه در سال ۲۰۲۵، و نیز گفت‌وگوی تلفنی وزرای امور خارجه ایران و ترکمنستان در مه ۲۰۲۶ درباره امنیت منطقه‌ای و اهمیت دیپلماسی پیشگیرانه، نشان‌دهنده ظرفیت این تعامل است. افزون بر این، قطعنامه سال ۲۰۲۵ مجمع عمومی سازمان ملل درباره بی‌طرفی ترکمنستان، بر استفاده از ظرفیت کشورهای بی‌طرف برای میزبانی مذاکرات صلح و میانجی‌گری تأکید کرده است. بر این اساس، عشق‌آباد می‌تواند با اتکا به جایگاه بی‌طرفانه خود، در کنار تلاش‌های سازمان ملل و سایر سازوکارهای منطقه‌ای، به تقویت اعتماد، جلوگیری از تشدید بحران‌ها و پیشبرد گفت‌وگوهای سازنده کمک کند؛ هرچند میزان اثرگذاری چنین نقشی به اراده و همکاری طرف‌های درگیر و حمایت جمعی کشورهای منطقه وابسته خواهد بود.

همکاری سه‌جانبه ایران، ترکمنستان و افغانستان از مسیر ریلی خواف ـ هرات و تورغندی، امنیت مرزها را تقویت می‌کند
ایران و ترکمنستان در قبال تحولات افغانستان، به‌ویژه امنیت مرزها، مهاجرت، قاچاق مواد مخدر و توسعه مسیرهای ترانزیتی، منافع مشترکی دارند. آیا میان دو کشور سازوکار منظم و مؤثری برای هماهنگی در قبال تحولات افغانستان وجود دارد؟ چه ظرفیت‌هایی برای همکاری سه‌جانبه ایران، ترکمنستان و افغانستان قابل فعال‌سازی است؟
ایران و ترکمنستان به دلیل هم‌جواری با افغانستان، در زمینه امنیت مرزها، مبارزه با قاچاق مواد مخدر و انسان و مدیریت مهاجرت منافع مشترکی دارند. در سطح دوجانبه، سازوکارهایی از جمله کمیسیون مشترک کنسولی، مرزی و گمرکی و نشست‌های نهادهای مرزبانی و گمرکی برای هماهنگی و بررسی مسائل مشترک فعال است. همچنین همکاری‌های منطقه‌ای در چارچوب برنامه‌های سازمان ملل متحد و نشست کشورهای همسایه افغانستان، زمینه مناسبی برای تقویت هماهنگی‌های امنیتی و مقابله با تهدیدهای فرامرزی فراهم کرده است.
در سطح سه‌جانبه، اتصال شبکه ریلی ایران و ترکمنستان به مسیرهای افغانستان، توسعه ترانزیت از طریق راه‌آهن خواف ـ هرات و مسیر تورغندی، تسهیل تجارت و حمل‌ونقل، مدیریت مهاجرت و اجرای طرح‌های اشتغال‌زایی در مناطق مرزی نیز می‌تواند به تقویت ثبات و امنیت کمک کند. البته برای بهره‌گیری مؤثر از این ظرفیت‌ها، ایجاد سازوکاری منظم با مشارکت هر سه کشور و تعریف برنامه‌های اجرایی مشترک ضروری است.

سوآپ گاز و برق و اتصال بنادر خزر، ترکمنستان را به شریک استراتژیک توازن منطقه‌ای ایران تبدیل می‌کند
با توجه به افزایش حضور اقتصادی و سیاسی کشورهای غربی و شرقی در آسیای مرکزی، ایران چگونه می‌تواند جایگاه خود را در این منطقه تقویت کند؟ آیا ترکمنستان می‌تواند به یکی از شرکای اصلی ایران در ایجاد توازن اقتصادی و توسعه مسیرهای مستقل منطقه‌ای تبدیل شود؟
آسیای مرکزی در سال‌های اخیر به دلیل موقعیت ژئوپلیتیکی، منابع انرژی و ظرفیت‌های ترانزیتی، بیش از گذشته مورد توجه قدرت‌های جهانی و منطقه‌ای قرار گرفته است. چین از طریق ابتکار کمربند و راه و سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها، روسیه با تکیه بر پیوندهای اقتصادی و امنیتی و کشورهای غربی با طرح‌های حمل‌ونقلی و انرژی در پی تقویت حضور خود در این منطقه هستند. در چنین شرایطی، ایران برای ارتقای جایگاه خود باید دیپلماسی اقتصادی را در اولویت قرار دهد و با توسعه زیرساخت‌های حمل‌ونقل، تسهیل تجارت و گسترش همکاری‌های انرژی و صنعتی، مزیت‌های جغرافیایی خود را به فرصت‌های اقتصادی تبدیل کند. دسترسی ایران به آب‌های آزاد و بنادر جنوبی، امکان اتصال کشورهای محصور در خشکی آسیای مرکزی به خلیج فارس، دریای عمان و بازارهای جنوب و غرب آسیا را فراهم می‌کند. توسعه کریدور شمال ـ جنوب، فعال‌سازی مسیر چین ـ قزاقستان ـ ترکمنستان ـ ایران و تقویت کریدور موافقت‌نامه عشق‌آباد از جمله ظرفیت‌های مهم در این زمینه است. همچنین شکل‌گیری فضای اقتصادی مشترک میان ایران و کشورهای آسیای مرکزی و توسعه زنجیره‌های مشترک تولید و تجارت می‌تواند به گسترش حضور اقتصادی ایران در منطقه کمک کند.
در این میان، ترکمنستان به دلیل هم‌مرزی با ایران، برخورداری از منابع قابل توجه انرژی و موقعیت ارتباطی میان آسیای مرکزی و دریای خزر، می‌تواند یکی از شرکای راهبردی ایران باشد. توسعه همکاری‌های ریلی و جاده‌ای، افزایش ظرفیت ترانزیت در مسیر چین ـ قزاقستان ـ ترکمنستان ـ ایران، گسترش سوآپ و انتقال گاز و برق، اتصال بنادر ترکمن‌باشی به بنادر شمالی ایران، از مهم‌ترین زمینه‌های همکاری دو کشور است. ایجاد مراکز لجستیکی و مناطق تجاری مرزی نیز می‌تواند به افزایش مبادلات و مشارکت بخش خصوصی کمک کند. البته تحقق این ظرفیت‌ها مستلزم رفع موانع بانکی و گمرکی، کاهش هزینه و زمان حمل‌ونقل، هماهنگی تعرفه‌ها و رویه‌های مرزی و توسعه زیرساخت‌هاست. در چنین چارچوبی، ایران و ترکمنستان می‌توانند ضمن تقویت روابط دوجانبه، در ایجاد شبکه‌ای متنوع، پایدار و مستقل از مسیرهای تجاری و ترانزیتی منطقه نقش مؤثری ایفا کنند.
انتهای پیام/