یادداشت/
جشنواره باید امکان ظهور نگاههای تازه را فراهم کند
1405/08/05 - 09:55 - کد خبر: 171908
نسخه چاپی
نصر: همیشه بر این باورم بررسی وضعیت سینمای کوتاه را نمیتوان صرفاً به کیفیت آثاری محدود کرد که روی پرده میروند. پیش از آنکه فیلمی به مرحله نمایش برسد، مسیری از آموزش، پژوهش، تأمین سرمایه و دسترسی به فرصتهای تولید را پشت سر میگذارد؛ مسیری که کیفیت و تنوع آثار تا اندازه زیادی به شرایط آن وابسته است.
معمولاً در جشنوارهها نتیجه نهایی را میبینیم و درباره فیلمساز و اثرش قضاوت میکنیم، اما کمتر میپرسیم فرصتها چگونه توزیع شدهاند. چه کسی امکان آزمونوخطا داشته، چه کسی برای پژوهش زمان و حمایت دریافت کرده و چه کسی برای ساخت نخستین فیلم خود مدتها در جستوجوی حداقل امکانات مانده است؟ تا زمانی که درباره این مسیر صحبت نکنیم، بحث کیفیت سینمای کوتاه ناقص خواهد بود. جشنواره محل دیدهشدن نتیجههاست، اما مسئولیت سیاستگذاری سینمای کوتاه از مدتها پیش از روشنشدن پرده آغاز میشود.
حمایت نهادهای فرهنگی میتواند امکان ساخت فیلمی را فراهم کند که بدون آن هرگز ساخته نمیشد. مسئله، اصل حمایت نیست؛ بلکه شیوه اجرای آن است. معیارها تا چه اندازه روشناند؟ دسترسی به حمایت چقدر عمومی است؟ آیا نگاههای متفاوت نیز فرصت دریافت امکانات را دارند؟
پول عمومی باید امکان ورود افراد تازه را افزایش دهد. شفافیت در حمایتهای تولید، هم به فیلمساز کمک میکند تکلیف خود را بداند و هم به نهاد حمایتکننده اجازه میدهد از عملکردش دفاع کند. ابهام، اعتماد را از بین میبرد و حتی موفقیت آثار شایسته را نیز زیر سؤال میبرد.
استقلال فیلمساز هم صرفاً با مشخصکردن منبع سرمایه تعریف نمیشود؛ این استقلال به امکان تصمیمگیری و دنبالکردن پرسشهای شخصی مربوط است. فیلمساز تا چه اندازه میتواند جهان موردنظر خود را روایت کند و آیا برای جلب رضایت حامی یا هیئت انتخاب، ناچار میشود از پیچیدگی شخصیتهایش صرفنظر کند؟ ممکن است فیلمی با سرمایه شخصی ساخته شود، اما از ابتدا تقلیدی از آثار موفق جشنوارهها باشد. در مقابل، فیلمی با حمایت نهادی میتواند نگاهی شخصی و جسورانه داشته باشد. استقلال یعنی فیلمساز بتواند مسئولیت انتخابهایش را بپذیرد و برای آنها دلیل داشته باشد.
در همین زمینه، نباید هزینه تولید را به معیاری پنهان برای ارزشگذاری آثار تبدیل کنیم. فیلم پرهزینه میتواند اثری درخشان باشد، همانطور که کمهزینهبودن بهخودیخود فضیلت هنری نیست. مسئله این است که داوری بتواند ضرورت انتخابهای فیلم را تشخیص دهد. یک لوکیشن محدود ممکن است انتخابی دقیق برای روایت باشد و یک تولید بزرگ نیز میتواند کاملاً در خدمت جهان اثر قرار بگیرد. پرسش اصلی این است که هر امکان فنی چه چیزی به تجربه تماشاگر اضافه کرده است.
تأکید بر اندیشه نیز نباید به پیامدادن مستقیم یا بیان مفاهیم در دیالوگها محدود شود. اندیشه در سینما میتواند در فاصله دوربین با شخصیت، در حذف یک توضیح یا در تصمیمی حضور داشته باشد که قضاوت تماشاگر را دشوار میکند. فیلم صاحب اندیشه لزوماً پاسخ آمادهای در اختیار مخاطب نمیگذارد؛ گاهی موقعیتی میسازد که پس از تماشای آن، دیگر نمیتوانیم با همان اطمینان قبلی درباره یک انسان حکم بدهیم. همین تردید میتواند حاصل یک مواجهه عمیق سینمایی باشد. پژوهش نیز زمانی ارزشمند است که بتواند تصور اولیه فیلمساز را تغییر دهد. اگر با پاسخی قطعی سراغ موضوع برویم و تنها شواهد تأییدکننده آن را جمع کنیم، در واقع چیزی کشف نکردهایم. برای روایت جهان نوجوانان، شناخت چند اصطلاح و رفتار رایج کافی نیست. باید شنید کجا سکوت میکنند، از چه قضاوتی میترسند و چه زمانی احساس میکنند بزرگسالان پیشاپیش درباره آنها تصمیم گرفتهاند. گاهی همین شنیدن میتواند شخصیت یا حتی پایان فیلمنامه را تغییر دهد. ارزش پژوهش در همین قدرت تغییر است.
از منظر یک فیلمساز شهرستانی، فراهمکردن امکان طی مسیر حرفهای در شهرهای مختلف اهمیت ویژهای دارد؛ مسیری که از آموزش و تجربه آغاز شود و به تولید و نمایش برسد. معرفی چند چهره موفق، جای ایجاد چنین مسیری را نمیگیرد. در فعالیتهای آموزشی نیز باید مراقب احساس مالکیت بر هنرجویان باشیم. موفقیت هنرجویی که مسیرش را از ما جدا میکند، باید مایه خوشحالی باشد. اگر از او انتظار وفاداری شخصی داشته باشیم، رشدش را به رابطه با خودمان مشروط کردهایم؛ درحالیکه کار فرهنگی باید به آدمها امکان استقلال بدهد.
جشنواره بینالمللی فیلم کوتاه تهران میتواند با انتشار شفاف اطلاعات مربوط به حمایتهای تولید، توضیح دقیقتر معیارهای انتخاب و پشتیبانی از مرحله تحقیق و توسعه فیلمنامه، گامهایی عملی در این مسیر بردارد. همچنین باید زمینه گفتوگویی جدی درباره آثار فراهم شود؛ گفتوگویی که در آن فیلمساز بتواند از انتخابهایش دفاع کند و منتقد نیز با مصداق و استدلال سخن بگوید.
کیفیت فرهنگی جشنواره در همین مواجههها شکل میگیرد، نه فقط در تعداد نمایشها و جوایز... برای فیلمسازان جوان نیز باید تأکید کرد که جشنواره فرصتی برای دیدهشدن و آموختن است، اما نباید تمام تصور ما از موفقیت را تعیین کند. انتخابشدن یک فیلم، پایان پرسش درباره کیفیت آن نیست و انتخابنشدن نیز ارزش همه تلاشهای فیلمساز را از بین نمیبرد. باید خواند، زندگی کرد، به آدمها گوش سپرد و اجازه داد تجربه، بعضی باورهایمان را تغییر دهد. جهانبینی از تکرار چند جمله بزرگ به دست نمیآید؛ در مواجهه با زندگی شکل میگیرد و در انتخابهای دقیق فیلم خود را نشان میدهد. جشنواره زمانی میتواند به رشد سینمای کوتاه کمک کند که نهفقط آثار آماده نمایش، بلکه امکان شکلگیری نگاههای تازه را نیز جدی بگیرد.
امین جواهری، فیلمساز و پژوهشگر سینما
انتهای پیام/
نصر