تغییر اقلیم، جنگ‌ها و بیماری‌های واگیر؛ سه تهدید امنیت غذایی جهان

به گزارش نصر، غذا از نیازهای اساسی انسان و یکی از پایه‌های سلامت، رفاه اجتماعی و توسعه پایدار است؛ با این حال، تأمین امنیت غذایی صرفاً به معنای تولید محصولات کشاورزی یا وجود مواد خوراکی در بازار نیست. امنیت غذایی زمانی محقق می‌شود که همه افراد، در همه زمان‌ها، به غذای کافی، سالم، مغذی و متناسب با نیازهای خود دسترسی داشته باشند؛ دسترسی‌ای که نباید با نوسان‌های اقتصادی، افزایش قیمت‌ها، بحران‌های سیاسی یا اختلال در زنجیره تأمین به‌آسانی از بین برود.
روز جهانی غذا که هر سال ۱۶ اکتبر، برابر با ۲۴ مهرماه گرامی داشته می‌شود، فرصتی برای توجه به چالش‌های نظام‌های غذایی و بررسی راهکارهای مقابله با گرسنگی و ناامنی غذایی است. این موضوع در دنیای امروز، با توجه به تشدید آثار تغییر اقلیم، محدودیت منابع آب و خاک، درگیری‌های مسلحانه، نوسان قیمت مواد غذایی و نابرابری اقتصادی، ابعاد پیچیده‌تری یافته است.
در چنین شرایطی، ارزیابی امنیت غذایی کشورها به شاخص‌هایی فراتر از میزان تولید و واردات نیاز دارد؛ از توان اقتصادی خانوارها برای تهیه غذای کافی و مغذی گرفته تا سلامت مواد غذایی، پایداری زنجیره تأمین و توان نظام کشاورزی برای سازگاری با تغییرات اقلیمی. در ایران نیز توجه هم‌زمان به الگوی کشت، منابع آبی، کیفیت محصولات و قدرت خرید مردم، برای دستیابی به امنیت غذایی پایدار اهمیت دارد.

امنیت غذایی فقط تولید غذا نیست
اسکندر زند، استاد مهندسی کشاورزی مؤسسه تحقیقات گیاه‌پزشکی کشور و رئیس اسبق سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، به مناسبت روز جهانی غذا (۲۴ مهر) در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به نقش حیاتی غذا در زندگی انسان و اهمیت امنیت غذایی، گفت: تغییر اقلیم، جنگ‌ها و بیماری‌های واگیر از عوامل مهم تأثیرگذار بر امنیت غذایی جهان هستند و با توجه به تشدید این چالش‌ها، استفاده از فناوری‌های نوین کشاورزی و فراهم کردن بسترهای حمایتی برای توسعه آنها اهمیت بیشتری پیدا کرده است.
زند با تأکید بر اهمیت غذا به‌عنوان یکی از نیازهای اساسی انسان، اظهار کرد: در سلسله‌مراتب نیازهای انسانی که در نظریه مزلو مطرح شده است، نیازهای فیزیولوژیک از جمله غذا، آب و هوا در پایین‌ترین سطح هرم قرار دارند و پس از آن، نیازهای مرتبط با امنیت و دیگر نیازهای انسانی مطرح می‌شوند.
وی افزود: در فرهنگ و معارف ما نیز بر اهمیت نان و تأمین قوت روزانه تأکید شده است؛ چراکه بدن انسان برای ادامه حیات و انجام فعالیت‌های مختلف به انرژی نیاز دارد و این انرژی از طریق غذا تأمین می‌شود. بنابراین، نخستین ضرورت این است که امکان تأمین غذای کافی برای مردم فراهم شود تا حیات و فعالیت‌های فردی و اجتماعی تداوم پیدا کند.
این استاد مهندسی کشاورزی با اشاره به اهمیت دسترسی مردم به غذای کافی و مناسب، گفت: تلاش نظام‌های تأمین غذا باید بر این متمرکز باشد که غذای کافی و متناسب با نیاز مردم در اختیار آنها قرار گیرد؛ زیرا غذا از نیازهای پایه‌ای انسان است و تأمین آن مقدمه‌ای برای ادامه زندگی و فعالیت‌های دیگر محسوب می‌شود.
زند با اشاره به نقش فناوری در افزایش تولید محصولات کشاورزی اظهار کرد: در مقاطعی از تاریخ، افزایش سطح زیر کشت یکی از راه‌های اصلی افزایش تولید غذا بود، اما این ظرفیت به‌ تدریج با محدودیت‌هایی مواجه شد. در چنین شرایطی، فناوری‌های کشاورزی به کمک تولید آمدند و امکان افزایش بهره‌وری و تولید را فراهم کردند.
وی افزود: انقلاب سبز یکی از نمونه‌های مهم تأثیر فناوری بر تولید محصولات کشاورزی بود که با به‌کارگیری روش‌ها و فناوری‌های جدید، زمینه افزایش تولید را فراهم کرد. تجربه این تحول نشان می‌دهد که توسعه فناوری می‌تواند در پاسخ‌گویی به نیازهای غذایی جوامع نقش مؤثری داشته باشد.
تغییر اقلیم، جنگ و بیماری‌های واگیر؛ تهدیدهای امنیت غذایی
رئیس اسبق سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی با اشاره به عوامل مؤثر بر امنیت غذایی جهان، گفت: سه عامل مهم که در دهه‌های اخیر امنیت غذایی را تحت تأثیر قرار داده‌اند، «تغییر اقلیم»، «جنگ‌ها» و «بیماری‌های واگیر» هستند. این عوامل می‌توانند تولید محصولات کشاورزی، زنجیره تأمین غذا و دسترسی جوامع به مواد غذایی را با اختلال مواجه کنند.
وی با اشاره به پیامدهای جنگ اوکراین و دیگر درگیری‌های نظامی، افزود: آثار جنگ‌ها بر تأمین غذا و مبادلات مرتبط با آن قابل مشاهده است و کشورها در شرایط درگیری با چالش‌هایی در زمینه تولید، تأمین و انتقال محصولات غذایی مواجه می‌شوند.
زند با تأکید بر تأثیر تغییر اقلیم بر کشاورزی، اظهار کرد: افزایش دما، تغییر الگوی بارش و تشدید پدیده‌های حدی جوی، از جمله عواملی هستند که بر تولید محصولات کشاورزی اثر می‌گذارند. کشور ما نیز از این تحولات تأثیر می‌پذیرد و باید برای پیامدهای آنها در بخش کشاورزی آمادگی داشته باشد. افزایش دما می‌تواند عملکرد محصولات کشاورزی را کاهش دهد و میزان این کاهش به نوع محصول، شرایط اقلیمی، مرحله رشد گیاه و عوامل مدیریتی بستگی دارد. از این رو، نمی‌توان بدون در نظر گرفتن این عوامل، اثر یکسانی برای افزایش دما بر همه محصولات در نظر گرفت.

ضرورت آمادگی برای استفاده از فناوری‌های نوین زیستی
این محقق حوزه کشاورزی با اشاره به روند توسعه فناوری‌های زیستی، اظهار کرد: زیست‌فناوری یکی از حوزه‌هایی است که می‌تواند در توسعه محصولات کشاورزی و پاسخ‌گویی به چالش‌های تولید غذا نقش داشته باشد. فناوری‌های مرتبط با مهندسی ژنتیک و ویرایش ژنوم نیز در حال تکامل هستند و روش‌های جدیدی برای ایجاد ویژگی‌های مورد نظر در گیاهان فراهم می‌کنند.
وی افزود: فناوری تراریخته یکی از روش‌های مهندسی ژنتیک در کشاورزی است، اما فناوری‌های زیستی به این روش محدود نمی‌شوند. ویرایش ژنوم نیز از جمله فناوری‌هایی است که در حال توسعه است و می‌تواند در اصلاح ویژگی‌های گیاهان مورد استفاده قرار گیرد.
زند با بیان اینکه فناوری‌ها به‌طور مستمر در حال پیشرفت هستند، یادآور شد: فارغ از اینکه در گذشته تا چه اندازه از فناوری تراریخته استفاده کرده‌ایم، باید برای تحولات جدید در حوزه زیست‌فناوری و ویرایش ژنوم آماده باشیم و ظرفیت لازم برای بهره‌گیری از این فناوری‌ها را فراهم کنیم.
رئیس اسبق سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی با اشاره به وضعیت علمی کشور در این حوزه، اظهار کرد: به نظر می‌رسد از نظر ظرفیت‌های تحقیقاتی و نیروی انسانی متخصص، مشکلات اساسی نداریم و دانشگاه‌ها و محققان کشور از توان علمی لازم برای فعالیت در این زمینه برخوردارند. توسعه فناوری تنها به انجام تحقیقات محدود نمی‌شود، بلکه انتقال دستاوردهای علمی به جامعه و پذیرش آنها نیز اهمیت دارد. اگر بسترهای حمایتی لازم در جامعه فراهم شود، امکان توسعه این ظرفیت‌ها و نزدیک شدن به سطح پیشرفت‌های جهانی وجود خواهد داشت؛ اما در صورت فراهم نبودن این زمینه‌ها، احتمال عقب ماندن کشور از روند تحولات فناوری افزایش می‌یابد.
زند با اشاره به وضعیت تولید و مصرف غذا در جهان با تاکید بر اینکه در سطح جهانی، حجم تولید غذا بسیار بالا است و برآوردهای مطرح‌شده از تولید سالانه حدود ۹ میلیارد تن غذا حکایت دارد، اضافه کرد: با این حال، وجود تولید گسترده به معنای دسترسی عادلانه همه مردم به غذا نیست. توزیع جغرافیایی غذا و نحوه دسترسی مردم به آن متوازن نیست؛ به همین دلیل، در برخی مناطق مصرف بیش از نیاز و در مناطق دیگر کمبود غذا و ناامنی غذایی مشاهده می‌شود. بنابراین، مسئله امنیت غذایی تنها به میزان تولید محدود نمی‌شود، بلکه توزیع مناسب و امکان دسترسی مردم به غذای کافی نیز اهمیت دارد.
این استاد مهندسی کشاورزی خاطرنشان کرد: بر اساس آمار مورد اشاره، هنوز حدود ۷۸۰ میلیون نفر در جهان با ناامنی غذایی مواجه هستند. این وضعیت نشان می‌دهد که افزایش تولید به‌تنهایی برای حل مسئله غذا کافی نیست و باید به ابعاد توزیعی، اقتصادی و اجتماعی دسترسی به مواد غذایی نیز توجه شود.
این استاد پژوهشگاه گیاه‌پزشکی کشور با اشاره به ابعاد مختلف امنیت غذایی، دسترسی اقتصادی به غذا و تاب‌آوری در برابر تکانه‌های اقتصادی را از مهم‌ترین چالش‌های کشور در این حوزه دانست و بر ضرورت سازگاری الگوی کشت با شرایط اقلیمی ایران تأکید کرد.
زند با بیان اینکه صرف تولید غذا به معنای تأمین امنیت غذایی نیست، گفت: ممکن است غذا تولید شود، اما به دست مصرف‌کننده نرسد یا قیمت آن به‌اندازه‌ای بالا باشد که بخشی از مردم توان خرید آن را نداشته باشند. برآوردها نشان می‌دهد تأمین غذای نسبتاً سالم برای هر فرد در جهان به حدود ۳.۵ دلار در روز هزینه نیاز دارد؛ درحالی‌که بسیاری از مردم چنین درآمدی ندارند و با ناامنی غذایی مواجه هستند.
وی با اشاره به اینکه مساله عدالت در دسترسی به غذا یکی از چالش‌های مهم جهان است، افزود: امنیت غذایی تنها به میزان تولید و موجود بودن مواد غذایی محدود نمی‌شود، بلکه باید امکان دسترسی مردم به غذا نیز فراهم باشد.
استاد پژوهشگاه گیاه‌پزشکی کشور با تشریح ابعاد مختلف امنیت غذایی، اظهار کرد: یکی از ارکان امنیت غذایی، موجود بودن غذا است؛ اما در کنار آن، دسترسی فیزیکی و اقتصادی به مواد غذایی نیز اهمیت دارد. به این معنا که غذا باید در دسترس مردم باشد و خانوارها بتوانند هزینه تهیه آن را تأمین کنند.
زند ادامه داد: در شرایط مطلوب، سهم هزینه غذا از درآمد خانوار نباید بیش از حدود ۱۵ تا ۲۰ درصد باشد؛ اما با توجه به سطح درآمدها و افزایش قیمت‌ها، برخی دهک‌های درآمدی جامعه بخش زیادی از درآمد خود را صرف تأمین غذا می‌کنند. در چنین شرایطی، دسترسی اقتصادی این گروه‌ها به مواد غذایی با مشکل مواجه می‌شود و آسیب‌پذیری آنها افزایش می‌یابد.
وی با اشاره به بُعد دیگر امنیت غذایی، گفت: سلامت غذا نیز از ارکان مهم این مفهوم است. ممکن است مواد غذایی در دسترس افراد باشد، اما آنها توان خرید غذای مغذی را نداشته باشند؛ همچنین ممکن است فرد بتواند غذای مغذی تهیه کند، اما دسترسی به غذای سالم برای او دشوار باشد. بنابراین، صرف تأمین کالری مورد نیاز، برای تحقق امنیت غذایی کافی نیست و کیفیت و سلامت مواد غذایی نیز باید مورد توجه قرار گیرد.
تاب‌آوری غذایی در برابر تکانه‌های اقتصادی و سیاسی
زند، پایداری و تاب‌آوری را از دیگر ارکان امنیت غذایی برشمرد و افزود: نظام تأمین غذا باید به‌گونه‌ای باشد که در برابر تکانه‌های سیاسی و اقتصادی آسیب‌پذیری کمتری داشته باشد و با هر شوک اقتصادی، قیمت مواد غذایی با جهش‌های شدید مواجه نشود.
وی با بیان اینکه امنیت غذایی از ابعاد مختلفی تشکیل شده است، اظهار کرد: موجود بودن غذا، دسترسی به آن، سلامت و کیفیت مواد غذایی و همچنین پایداری و تاب‌آوری نظام غذایی، ارکانی هستند که باید در کنار یکدیگر مورد توجه قرار گیرند. اگر هر یک از این ابعاد با مشکل مواجه شود، امنیت غذایی نیز تحت تأثیر قرار می‌گیرد. در ایران، دسترسی اقتصادی به غذا و تاب‌آوری در برابر تکانه‌های اقتصادی از مهم‌ترین بخش‌های آسیب‌پذیر امنیت غذایی به شمار می‌روند. بخشی از خانوارها به دلیل سهم بالای هزینه غذا در سبد مخارج خود، در برابر افزایش قیمت‌ها آسیب‌پذیر هستند.
این استاد حوزه کشاورزی با اشاره به وضعیت کشور همچنین بر ضرورت توجه بیشتر به سلامت مواد غذایی تأکید کرد و گفت: سلامت محصولات دامی، نظارت‌های دامپزشکی و سلامت مواد غذایی بسته‌بندی‌شده از جمله موضوعاتی هستند که باید با جدیت بیشتری دنبال شوند. در این زمینه، برنامه‌ریزی و اجرای تکالیف پیش‌بینی‌شده در برنامه هفتم توسعه نیز اهمیت دارد.
زند درباره نقش تنوع محصولات کشاورزی در تأمین امنیت غذایی، اظهار کرد: کشور از تنوع اقلیمی و در نتیجه از ظرفیت تولید محصولات کشاورزی متنوعی برخوردار است؛ بنابراین، مسئله اصلی صرفاً تنوع محصولات نیست، بلکه باید الگوی تولید و الگوی کشت با شرایط اقلیمی کشور سازگار شود.
وی با اشاره به تغییر الگوی مصرف غذایی در مقایسه با گذشته، افزود: ترکیب سبد غذایی امروز نسبت به حدود ۴۰ سال قبل، به سمت مصرف بیشتر محصولات آب‌بر تغییر کرده است. از سوی دیگر، بخشی از محصولاتی که در کشور کشت می‌شوند نیز به آب زیادی نیاز دارند؛ بنابراین، انتخاب الگوی کشت متناسب با منابع آبی و شرایط اقلیمی، مسئله‌ای مهم در برنامه‌ریزی کشاورزی و تأمین امنیت غذایی است. برای تقویت امنیت غذایی، لازم است هم الگوی تولید و کشت و هم الگوی مصرف با واقعیت‌های اقلیمی و محدودیت‌های منابع کشور تناسب داشته باشند.
انتهای پیام/