زندگی مدرن شهری مدیون بزهای اتیوپی! / داستان تلخی محبوبی که از قهوه‌خانه‌های صفویه به کافه‌ها رسید

روایت افسانه‌ای دنیای قهوه، با بزهای سرکش یک چوپان در ارتفاعات اتيوپی آغاز می‌شود؛ جایی که چوپان متوجه شد، گله‌اش پس از خوردن گیلاس‌های قرمز یک بوته، پرانرژی و بی‌قرار می‌شوند. راهبان صومعه محلی در ابتدا آن را «میوه شیطان» نامیده و در آتش انداختند، اما عطر برشته‌ای که از سوختن دانه در آتش بلند شد، نخستین تلنگر از تلخی محبوب جهان را خلق کرد.

ورود قهوه به ایران و تولد قهوه‌خانه‌ها
اگر بخواهیم از پاگشودن این نوشیدنی در ایران سخن بگوییم، بی‌شک باید به عصر صفویان نگاه اندازیم. قهوه برای نخستین‌بار در این دوران و از طریق مرزهای جنوبی، مسیر حج، تجار عرب و ارتباطات اقلیمی با یمن وارد ایران شد.
در عصر شاه عباس صفوی و با رونق شهرنشینی، نهادی با عنوان «قهوه‌خانه» متولد شد. برخلاف تصور امروز، قهوه‌خانه‌های اولیه نه محل چای، بلکه محل سرو قهوه و پای ثابت شاهنامه‌خوانی، شعرخوانی و حتی مناظره‌های سیاسی و اجتماعی بودند.

طعم قهوه در طول دوران تاریخ ایران
حضور قهوه در تاریخ ایران همواره یک‌نواخت نبوده است. در دوره قاجار، قهوه ابعادی سیاسی و ترسناک به خود گرفت؛ «قهوه قجری» که به سم آلوده می‌شد، ابزاری برای حذف و مسموم کردن رقبای شاهان قاجار بود. پس از آن و در دوران پهلوی، قهوه بیشتر به نوشیدنی محافل روشنفکری و محله‌های ارامنه تبدیل شد.
اما قهوه در فرهنگ بومی ایران نیز روایت‌های متفاوتی دارد. برای مثال در یزد، قهوه‌خوری سنتی یزدی با هل، گلاب و نبات توأم است؛ قهوه‌ای که ساعت‌ها دم می‌کشد و هنوز هم در ایام محرم دست‌گیر عزاداران است و یا در خوزستان و در میان اعراب ایران، سرو قهوه در «مضیف‌ها» با «دله و فنجان»، رسمی اصیل است که برای صلح و پایان خصومت‌ها به کار می‌رود.

فضای سوم امروز
امروزه قهوه دیگر تنها ابزاری برای سیاست یا آیین‌های خاص نیست، بلکه به نمادی از ریتم، انرژی و سرعت زندگی مدرن شهری تبدیل شده است.
امروز کافه‌ها به‌عنوان مرکز اصلی سرو قهوه، پس از خانه و محل کار، به فضای سوم ایرانیان و به‌ویژه نسل جدید تبدیل شده‌اند؛ فضایی برای گفت‌وگو، فراغت، کار و تنفس در شلوغی کلان‌شهرها. تلخیِ محبوبی که از ارتفاعات اتیوپی آغاز شد و حالا بخش جدایی‌ناپذیر از نبض روزمره شهر است.

به قلم ساغر خزانی
انتهای پیام/