زینب پاشا کجای این شهر خوابیده است؟

مع هذا در میان گلایه های مردم از اوضاع آن قبرستان و حسرت تاریخ نهفته در خاک آنجا، اسم «زینب پاشا» هم به گوش می رسید که گویا بنا به روایاتی، گمان می رود قبر زینب پاشا هم در آنجا بوده است. حال روایت یک پژوهشگر تاریخ، از آخرین منزل این شیرزنِ تاریخ پر اقتدار تبریز را بخوانید که از میان خرابه های غمگین این گورستان آشفته و غسالخانه‌ای که دیگر نیست، می گذرد...
«مجید رضازاد عمو زین الدینی» پژوهشگر و دکترای تاریخ دانشگاه تبریز از این گورستان فراموش شده قاجاری یاد می کند و از قصه زینب پاشا، آن شیرزن نام‌آشنای تاریخ معاصر تبریز می گوید که هنوز فصلی نانوشته در زیست خود دارد و آن، آخرین منزل اوست که در تبریز مه آلود، مشخص نشد این زن دلاور سرانجام کجا چشم از جهان فروبست و پیکرش در کدام خاک آرام گرفت. یک سوی این قصه، کربلاست و سوی دیگر، محله قدیمی عموزین‌الدین تبریز؛ همان جایی که زینب پاشا در آن متولد شد، رشد یافت و بخش مهمی از فعالیت‌ها و مبارزاتش نیز در آن شکل گرفت.
«مجید رضازاد عموزین‌الدینی»، نویسنده کتاب «زینب پاشا»، سال‌هاست درباره زندگی و سرنوشت این زن تبریزی تحقیق کرده و می‌گوید درباره محل دفن او نمی‌توان با قطعیت سخن گفت اما احتمال دفن او در قبرستان تاریخی عموزین‌الدین، روایتی نیست که بتوان به سادگی از کنارش گذشت.
عموزین‌الدینی می‌گوید بر اساس برخی نقل‌قول‌ها و روایت‌های موجود، «زینب پاشا» در سال‌های پایانی عمر، در سفر به کربلا، در این شهر از دنیا رفته و همان‌جا نیز دفن شده است.
این همان روایتی است که وی در نخستین چاپ کتاب «زینب پاشا» در سال ۱۳۸۸ مطرح کرده بود اما پژوهش، گاهی پس از انتشار یک کتاب تمام نمی‌شود. گاهی قصه های تازه ای از دل گفت‌وگو با آدم‌هایی بیرون می‌آید که حافظه‌شان، بخشی از اسناد تاریخ شفاهی این دیار است.
به گفته این پژوهشگر، پس از انتشار کتاب، برخی از مطلعین و معمرین محله عموزین‌الدین و همچنین تعدادی از بستگان زینب پاشا که همواره در این محله سکونت دارند، روایت دیگری مبنی بر اینکه پیکر زینب پاشا پس از وفات، در این محله و در گورستان تاریخی عموزین‌الدین به خاک سپرده شده، با او درمیان گذاشتند. همین روایت، مسیر تحقیقات وی را دوباره به سمت گورستانی کشید که با سرنوشت تلخ خود دست به گریبان است.

روایتی که در رساله دکتری ثبت شد
رضازاد عموزین‌الدینی می‌گوید این موضوع را طی چند سال به صورت جدی دنبال کرده و در جریان تدوین رساله دکتری خود با عنوان «تاریخ اجتماعی زنان تبریز در دوره قاجار» نیز بار دیگر به زندگی و فعالیت‌های زینب پاشا پرداخته است. وی ششم دی‌ماه ۱۴۰۲ از این رساله در گروه تاریخ دانشگاه تبریز دفاع کرد و در بخشی از آن، درباره محل دفن زینب پاشا با احتیاط علمی نوشته است «محل قبر زینب پاشا از دو حال خارج نیست؛ یا در کربلا قرار دارد که فعلاً مکان آن نامعلوم است و یا براساس گفته برخی مطلعین دیگر در قسمت قدیمی گورستان تاریخی محله عموزین‌الدین تبریز بوده…»

شاید اهمیت این جمله امروز بیشتر از زمانی باشد که در رساله نوشته شد چراکه «قسمت قدیمی گورستان» مورد اشاره، در طول دهه‌های گذشته دستخوش تغییر و تخریب قرار گرفته است. به این معنی که بخشی از این گورستان، در دوره پهلوی دوم از میان رفته و در سال ۱۳۳۰ شمسی، «دبستان بهار» در محل آن احداث شده است و بخش قابل توجهى از آن همچنان در پشت همين مدرسه، نفس های آخرش را در میان خرابه های غسالخانه ، سنگ شکسته های قبور و اجتماع غریبانه معتادان می کشد.

برای اثبات وجود تاریخی این گورستان، فقط به روایت‌های شفاهی بسنده نشده است. موقعیت دقیق گورستان تاریخی عموزین‌الدین در «نقشه دارالسلطنه تبریز» که در سال ۱۲۹۷ قمری و در زمان ناصرالدین‌شاه قاجار تهیه شده، قابل مشاهده است. همچنین غسالخانه‌ تاریخی آن که در تیرماه ۱۳۸۴ با شماره ۱۱۹۷۹ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید، سند وجود تاریخی این گورستان است که ثبت ملی نیز نتوانست سرنوشت آن را تغییر دهد و در آن شب هولناک ششم مردادماه ۱۴۰۳، با بولدوزر های دشمنان تاریخ، تخریب شد!
حالا از بنایی که می‌توانست بخشی از یک پرونده تاریخی باشد، جز خاطره، تصاویر، اسناد و آوار چیزی باقی نمانده و اینجاست که پرسش درباره قبر زینب پاشا، دیگر فقط یک کنجکاوی تاریخی نیست.
اگر احتمال دفن این زن مبارز در بخش قدیمی گورستان عموزین‌الدین وجود داشته باشد، هرگونه تخریب در این محدوده می‌تواند به معنای از دست رفتن بخشی از شواهدی باشد که شاید روزی می‌توانست به حل این معما کمک کند.
حال اگر از مرز های روایت، احتمال و سند قطعی یک پژوهشگر تاریخی بگذریم، شنیده شدن نام «زینب پاشا» از دل این محله را که نمی توان انکار کرد. تعلق زینب پاشا به محله عموزین‌الدین و حتی احتمال تدفین او در این محله، یک روایت منفرد نیست که بی تفاوت از کنارش گذر کنیم. ما با مجموعه‌ای از روایت‌های شفاهی و اشارات مکتوب مواجهیم که دست‌کم ارزش بررسی و تحقیق بیشتر را دارند.
رضازاد عموزین‌الدینی با یک پیشنهاد برای آخرین ژتون نشانی زینب پاشا معتقد است فارغ از اینکه تحقیقات آینده و آیندگان، نهایتاً قبر زینب پاشا را در کربلا نشان دهند یا در تبریز، محل تاریخی عموزین‌الدین باید مورد توجه جدی قرار گیرد و مسئولان میراث فرهنگی و مسئولین شهرداری تبریز، میتوانند در محل فعلی گورستان تاریخی عموزین‌الدین، برای زینب پاشا مقبره یا یادبودی درخور شأن وی بسازند. با این یادبود، ضمن اینکه ارزش این مکان تاریخی را باز می گردانند، توجه ها را نیز می توانند به سمت آن معطوف کنند چنانچه شاهدیم این روزها چنین اتفاقی، برای عمارت کلاه فرنگی می افتد. این اقدام اگرچه تمام خرابی های این قبرستان تاریخی را جبران نمی کند ولی می تواند بخشی از حافظه‌ تاریخی در حال فراموشی را زنده کند.
تاریخ ما اهل عجله نیست؛ گاهی برای پیدا کردن یک حقیقت، باید سال‌ها صبر کرد و شاید زمان، سرآخر حقیقت محل تدفین دلاور زن تبریز را مشخص کرد ولی اصل موضوع این است که باید چیزی از گذشته برای تحقیق کردن، باقی گذاشته باشیم.
انتهای پیام/