تبریز راوی دو قرن تاریخ نشر ایران

به گزارش نصر، روزی که نخستین حروف سربی در تبریز کنار هم نشستند، چاپ هنوز در ایران نامی تازه و ناآشنا بود. واژه‌ها تا آن زمان بیشتر بر کاغذهایی نشسته بودند که دست کاتبان، آن‌ها را بارها و بارها بازنویسی کرده بود. ورود تکنولوژی به چاپ و راه اندازی چاپخانه‌ها، شیوه انتقال واژه‌ها را تغییر داد و راه تازه‌ای برای گردش اندیشه، دانش و خبر گشود و تبریز در این دگرگونی، به یکی از مهم‌ترین کانون‌های چاپ و نشر ایران تبدیل شد.
تاریخچه ورود نخستین دستگاه چاپ به کشور به زمان شاه عباس کبیر مربوط است و در این برهه ارمنی‌های ساکن جلفای اصفهان نخستین دستگاه چاپ را وارد ایران کردند اما تولید انبوه کالاهای فرهنگی در تاریخ کشورمان در تبریز آغاز شده است.
آشنایی ایران با صنعت چاپ به سال‌های آغازین دوره قاجار بازمی‌گردد. روزگاری که عباس‌میرزا، ولیعهد فتحعلی‌شاه، در پی شناخت دستاوردهای تمدن جدید و ایجاد تحول در ساختارهای کشور بود.
در همین دوره، دستگاه‌های چاپ از اروپا به ایران راه یافتند و تبریز، به واسطه جایگاه سیاسی و ارتباط گسترده‌اش با اروپا، نخستین شهری بود که این فناوری جدید را به آغوش گرفت و میزبان شایسته‌ای برای آن شد.
بر این اساس، در نخستین دهه‌های سده سیزدهم هجری قمری، ۲ دستگاه چاپ که از لندن و سن‌پترزبورگ به ایران آورده شده بودند، در تبریز فعالیت خود را آغاز کردند. انتشار کتاب با شیوه‌ای متفاوت از سنت دیرینه نسخه‌برداری، امکان تولید شمار بیشتری از آثار مکتوب را فراهم کرد و کتاب‌هایی که پیش‌تر، تهیه هر نسخه از آن‌ها، زمان و هزینه زیادی می‌خواست، راهی برای رسیدن به مخاطبان بیشتری پیدا کردند.
البته ورود چاپ به جامعه‌ای که قرن‌ها بر نسخه‌نویسی و کتابت استوار بود، بی‌واکنش نماند. کاتبان و نسخه‌نویسان، چاپ را رقیبی برای حرفه و جایگاه خود می‌دیدند و از سوی دیگر، جامعه‌ای که فرهنگ شفاهی در آن سهم بزرگی داشت، هنوز با کارکردهای گسترده این فناوری تازه آشنا نبود. با این حال، چاپ به تدریج جای خود را در میان اهل فرهنگ و دانش باز کرد و به بخشی از جریان رو به رشد تحولات اجتماعی ایران تبدیل شد.
در سال ۱۲۳۳ هجری قمری، عباس‌میرزا چاپخانه‌ای با حروف سربی در تبریز برپا کرد و با انتشار نخستین آثار به این شیوه، مرحله تازه‌ای در تاریخ کتاب و نشر ایران رقم خورد. تجربه چاپ سربی، اگرچه به دلیل دشواری‌های فنی و اجرایی چندان دوام نیاورد، اما مسیر بازگشت‌ناپذیر ایران از کتابت سنتی به سوی تولید مکانیزه آثار مکتوب را هموار کرد.
پس از آن، چاپ سنگی در تبریز رونق گرفت و به شیوه غالب انتشار کتاب تبدیل شد. نخستین اثر چاپی این دوره، قرآن کریم بود که در سال ۱۲۵۰ هجری قمری به شیوه چاپ سنگی و با خط میرزا حسین خوشنویس منتشر شد. در کنار کتاب، مطبوعات نیز آرام‌آرام به این جریان پیوستند و روزنامه‌هایی مانند «روزنامه ملتی» تبریز و «وقایع اتفاقیه» در گسترش فرهنگ مکتوب و گردش اخبار و دیدگاه‌های تازه نقش داشتند.
با آغاز قرن چهاردهم هجری قمری، چاپ سربی بار دیگر در تبریز جان گرفت. در سال ۱۳۰۷ هجری قمری، چاپخانه وابسته به ارامنه تبریز راه‌اندازی شد و حدود یک دهه بعد نیز چاپخانه‌های دیگری فعالیت خود را آغاز کردند. توسعه چاپخانه‌ها تنها به افزایش تعداد کتاب و نشریه محدود نماند و این صنعت به تدریج به ابزاری برای انتقال اندیشه‌های سیاسی و اجتماعی و آگاهی‌بخشی عمومی تبدیل شد.
در سال‌های منتهی به نهضت مشروطه، اهمیت این نقش بیش از پیش آشکار شد. افزایش چاپخانه‌ها در تبریز، انتشار اعلامیه‌ها، نوشته‌های سیاسی و مطالب مرتبط با مطالبات اجتماعی را آسان‌تر کرد و چاپ به یکی از ابزارهای موثر در شکل‌گیری افکار عمومی بدل شد. به این ترتیب، تبریز با گسترش فعالیت‌های چاپی و انتقال آن به سایر شهرها، تاریخ ایران را دگرگون کرد.
پس از سال ۱۳۰۰ هجری شمسی با توجه به تعدد مدارس و ادارات، چاپخانه‌های جدیدی در تبریز دایر شد اما رضاخان میرپنج، پس از به دست گرفتن قدرت با کمک انگلیسی‌ها، راهبرد تمرکزگرایی را دنبال کرد و در این بین، آذربایجان به دلیل موقعیت ویژه خود بیش از دیگر نقاط، قربانی این سیاست ضدمردمی شد.
با تقویت پایه‌های دیکتاتوری رضاخان، صنایع فرهنگی آذربایجان مانند دیگر شاخص‌های توسعه آن از قبیل موسسات اقتصادی و سیاسی به دلیل تمرکزگرایی شدید دولت دچار آسیب‌های فراوان شد و اکثر مطبعه‌های این خطه از کشور به خریدارانی از پایتخت فروخته و یا توسط مالکان شان به تهران منتقل شد.
در تمام سال‌های بعداز دهه ۱۳۰۰ شمسی تا پیروزی انقلاب اسلامی، صنعت چاپ آذربایجان شرقی سیری نزولی را از نظر تعداد چاپخانه‌ها و کیفیت دستگاه‌های آن تجربه کرد اما بعد از انقلاب اسلامی، رشد در این حوزه حاصل شد و آذربایجان شرقی و تبریز به روزهای اوج خود بازگشت. هرچند تا امروز صنعت چاپ تبریز و آذربایجان دچار فرازوفرودهای بسیاری شده است و شاید افزایش هزینه‌های تمام شده چاپ و کاهش رغبت مردم به نسخه‌های کاغذی کتب و مطبوعات، باز هم رشد این صنعت را متوقف کرده است اما هنوز هم وقتی نام چاپ و چاپخانه به گوش می‌رسد، نقش زیبای تبریز بر بلندای قله‌های افتخار آن می‌درخشد.

راه‌اندازی موزه چاپ و نشر در تبریز
در چنین پیشینه‌ای، راه‌اندازی موزه چاپ و نشر در تبریز را می‌توان ادامه همان مسیری دانست که بیش از 2 قرن پیش با ورود نخستین دستگاه‌های چاپ به این شهر آغاز شد.
احمد حمزه‌زاده، مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی آذربایجان شرقی در گفت‌وگو با ایرنا، گفت: ایده ایجاد این موزه از سال ۱۳۹۶ مطرح شده بود و در این سال‌ها مکان‌های مختلفی برای راه‌اندازی آن مورد بررسی قرار گرفت، اما به دلایل مختلف، اجرای طرح به تعویق افتاد.
وی افزود: با وجود این وقفه، اکنون زمینه برای تحقق این ایده فراهم شده و قرار است موزه چاپ و نشر کشور در تبریز و همزمان با روز ملی صنعت چاپ افتتاح شود و این امر می‌تواند بخشی از پیشینه تاریخی این شهر در حوزه چاپ را برای مردم و علاقه‌مندان ملموس‌تر کند.
حمزه‌زاده با اشاره به نقش بخش خصوصی در شکل‌گیری این موزه، اظهار کرد: بخش قابل توجهی از تجهیزات و اشیای مرتبط با صنعت چاپ که امروز در این مجموعه گردآوری شده، حاصل سال‌ها فعالیت و جمع‌آوری یک مجموعه‌دار بخش خصوصی است. این مجموعه با پیگیری و علاقه‌مندی رشید کفیلی، از فعالان و مجموعه‌داران حوزه چاپ، شکل گرفته و برای تبدیل شدن به یک موزه در اختیار عموم قرار گرفته است.
به گفته مدیرکل میراث فرهنگی آذربایجان شرقی، برای ایجاد این موزه یک خانه تاریخی نیز تهیه شده و قرار است فضای آن با توجه به ماهیت موزه و اشیای موجود ساماندهی شود تا بازدیدکنندگان بتوانند علاوه بر مشاهده تجهیزات قدیمی، با روند شکل‌گیری و تحول صنعت چاپ نیز آشنا شوند.
وی با بیان این‌که تبریز به دلیل سابقه دیرینه خود در صنعت چاپ، ظرفیت ویژه‌ای برای میزبانی چنین مجموعه‌ای دارد، ادامه داد: موزه چاپ و نشر صرفا محلی برای نگهداری دستگاه‌ها و ابزارهای قدیمی نیست، بلکه می‌تواند بخشی از هویت فرهنگی و تاریخی تبریز را روایت کند و نشان دهد که این شهر چگونه در دوره‌های مختلف، در مسیر گسترش کتاب، مطبوعات و فرهنگ مکتوب نقش داشته است.
حمزه‌زاده از برنامه‌ریزی برای بازدید رایگان دانش‌آموزان از این موزه خبر داد و گفت: با آغاز سال تحصیلی و بازگشایی مدارس و دانشگاه‌ها، امکان بازدید گروه‌های دانش‌آموزی و دانشجویی از موزه فراهم خواهد شد تا نسل جدید از نزدیک با بخشی از تاریخ فرهنگی شهر خود آشنا شود.
وی افزود: برای فعالان و علاقه‌مندان حرفه‌ای حوزه چاپ نیز برنامه‌هایی برای برگزاری بازدیدهای تخصصی در نظر گرفته شده است تا این موزه تنها به یک فضای عمومی برای بازدید تبدیل نشود و بتواند برای اهالی صنعت چاپ نیز محلی برای آشنایی با گذشته این حرفه و تجهیزات تاریخی آن باشد.
مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی آذربایجان شرقی با تاکید بر اهمیت موزه‌ها در معرفی هویت شهرها، اظهار کرد: بخشی از تاریخ و فرهنگ هر شهر در مجموعه‌هایی قرار دارد که اگر در معرض دید مردم قرار نگیرند، امکان انتقال آن به نسل‌های آینده کاهش می‌یابد. از این رو، حمایت از مجموعه‌داران و ایجاد موزه‌های تخصصی می‌تواند به معرفی ابعاد مختلف تاریخ و فرهنگ تبریز کمک کند.
حمزه‌زاده گفت: رویکرد اداره‌کل میراث فرهنگی استان، حمایت و هدایت مجموعه‌داران برای ایجاد موزه‌های تخصصی است تا مجموعه‌هایی که طی سال‌ها جمع‌آوری شده‌اند، از حالت شخصی خارج شده و در دسترس عموم قرار گیرند. موزه چاپ و نشر نیز می‌تواند آغازگر معرفی یکی دیگر از بخش‌های مهم تاریخ تبریز به شهروندان و گردشگران باشد.
2 قرن پس از آن روزهایی که حروف سربی، نخستین صفحات چاپی را در تبریز رقم زدند، حالا تاریخ صنعت نشر این شهر قرار است در جایی گرد هم بیاید که مردم بتوانند گذشته آن را ببینند و لمس کنند. موزه چاپ و نشر تبریز، روایتی از مسیری است که چاپ از میان حروف سربی و سنگی پیمود تا دانش، خبر و اندیشه را به شمار بیشتری از مردم برساند.
انتهای پیام/