گردشگری در آذربایجان شرقی؛ رونق اقتصادی یا فشار مضاعف بر طبیعت؟

به گزارش نصر، در حالی که توسعه گردشگری به عنوان یکی از ظرفیت‌های اقتصادی آذربایجان شرقی مورد توجه قرار گرفته، همزمان نگرانی‌ها درباره پیامدهای حضور بی‌ضابطه گردشگران در مناطق طبیعی استان افزایش یافته است. مدیرکل حفاظت محیط‌زیست آذربایجان شرقی، سرپرست معاونت گردشگری استان و معاون محیط طبیعی و تنوع زیستی حفاظت محیط‌زیست استان در گفت‌وگو با ایسنا از ظرفیت‌های گردشگری و در عین حال چالش‌های ناشی از حضور گردشگران در طبیعت گفته‌اند.

گردشگری یکی از شاخص‌های مهم بخش خدمات اقتصاد
مدیرکل حفاظت محیط‌زیست آذربایجان شرقی در گفت‌وگو با ایسنا با بیان اینکه گردشگری یکی از شاخص‌های مهم بخش خدمات اقتصاد جوامع محسوب می‌شود، اظهار کرد: آذربایجان شرقی به دلیل برخورداری از شرایط اقلیمی و طبیعی متنوع، بستر مناسبی برای توسعه بخش خدمات و گردشگری دارد، اما این توسعه زمانی می‌تواند پایدار باشد که بر اساس اصول و ضوابط مشخص و با رعایت ظرفیت‌های طبیعی مناطق انجام شود.
محمدحسین حسن‌زاده افزود: جنگل‌های ارسباران و دریاچه ارومیه از جمله ظرفیت‌های طبیعی استان برای توسعه گردشگری هستند، اما اگر بهره‌برداری از این ظرفیت‌ها خارج از توان منطقه انجام شود یا در تعیین اولویت‌ها دچار خطا شویم، نه‌تنها ارزش افزوده مورد انتظار برای جامعه ایجاد نمی‌شود، بلکه ممکن است هزینه‌های پنهان و ناپایداری اقتصادی نیز به دنبال داشته باشد.
وی با تأکید بر ضرورت افزایش آگاهی گردشگران و رعایت استانداردهای لازم در ایجاد زیرساخت‌های گردشگری، گفت: در جنگل‌های هزاران هکتاری استان، یک سهل‌انگاری کوچک از سوی یک گردشگر ناآگاه می‌تواند خسارتی بسیار سنگین‌تر از درآمدهای حاصل از کل اقتصاد گردشگری ایجاد کند. در کنار توجه به بخش خدمات به عنوان یکی از بخش‌های دارای ظرفیت قابل توجه برای توسعه، افزایش آگاهی و دانش گردشگران و همچنین سرمایه‌گذاری مناسب در این زمینه ضروری است.
وی با اشاره به همکاری اداره‌کل حفاظت محیط‌زیست با مجموعه گردشگری و میراث فرهنگی استان، بیان کرد: در زمینه بهره‌مندی از ظرفیت‌های طبیعی استان برای توسعه گردشگری، اقدامات خوبی انجام شده و توسعه زیرساخت‌هایی همچون هتل‌ها، مراکز اقامتی و تفریحی در دستور کار قرار گرفته است. توسعه گردشگری می‌تواند شرایط اقتصادی مناسبی برای جوامع محلی و شهرهای دارای ظرفیت گردشگری ایجاد کند، اگر ملاحظات محیط‌زیستی، آموزشی و آینده‌نگرانه در نظر گرفته شود، می‌توان از بخش خدمات و گردشگری بیش از بخش صنعت و کشاورزی ارزش و سود به دست آورد و سرمایه‌گذاری در این حوزه نیز کم‌هزینه‌تر و پربازده‌تر خواهد بود.
وی با اشاره به برنامه رهاسازی مارال‌ها در جنگل‌های ارسباران، ادامه داد: این عملیات از حدود یک سال گذشته در حال پیگیری است و در این مدت تلاش شده آموزش و اطلاع‌رسانی لازم انجام شود و همه جوانب مورد توجه قرار گیرد تا مردم و دستگاه‌های ذی‌ربط نسبت به ضرورت‌های محیط‌زیستی آگاه باشند.
مدیرکل حفاظت محیط‌زیست استان افزود: در احداث کریدورها و راه‌ها نیز تلاش کرده‌ایم استانداردهای محیط‌زیستی از سوی مجریان رعایت شود، با این حال همه ساله شاهد تصادفات و صدمه به حیات‌وحش هستیم. در داخل استان نیز تلاش کرده‌ایم با اطلاع‌رسانی و همراه‌سازی مردم و جوامع محلی، آگاهی نسبت به حیات‌وحش افزایش یابد.
وی گفت: مردم هنگام رانندگی در جاده‌ها، به‌ویژه مسیرهایی که محل رفت‌وآمد و تردد حیات‌وحش هستند، احتیاط بیشتری داشته باشند. تابلوهای راهنمایی و رانندگی و جاده‌ای تنها برای حفاظت از خودرو و سرنشینان نیستند، بلکه حفاظت از حیات‌وحش نیز در این موضوع مورد توجه است. در سطح استان مواردی از سوانح جاده‌ای منجر به تلف شدن حیات‌وحش داشته‌ایم که البته تعداد آن‌ها تک‌رقمی بوده است.

ارسباران و کندوان؛ زیر فشار گردشگران
سرپرست معاونت گردشگری آذربایجان شرقی نیز با اشاره به ظرفیت‌های گردشگری استان اظهار کرد: آذربایجان شرقی با دارا بودن چهار هزار و ۸۰۰ اثر تاریخی و گردشگری شناسایی‌شده، بیش از دو هزار اثر ثبت ملی و ۶ اثر ثبت جهانی و همچنین طبیعت بکر و متنوع، همه‌ساله میزبان گردشگران بسیاری است.
کیومرث کریمی در گفت‌وگو با ایسنا افزود: منطقه حفاظت‌شده ارسباران در شهرستان‌های کلیبر، خداآفرین، اهر، جلفا، اسکو و ورزقان، منطقه گردشگری سهند و روستای جهانی گردشگری کندوان از مقاصد پرمخاطب استان هستند و به دلیل بهبود شرایط جوی، افزایش آگاهی عمومی نسبت به جاذبه‌های طبیعی استان و تلاش برای معرفی بیشتر این مناطق در رسانه‌ها، روند حضور گردشگران صعودی است.
وی درباره ظرفیت برد گردشگری مناطق طبیعی استان گفت: موضوع ظرفیت برد گردشگری یکی از محورهای اصلی برنامه‌ریزی معاونت گردشگری برای توسعه پایدار گردشگری است. منطقه ارسباران به دلیل وسعت، تنوع زیستی بالا و حجم زیاد گردشگران در فصول پربازدید، از حساسیت بالایی برخوردار است و روستای کندوان نیز به دلیل محدودیت فیزیکی فضا و بافت تاریخی و طبیعی خاص خود، در ایام تعطیل با فشار جمعیتی مواجه است که با همکاری محیط‌زیست استان و شورای راهبردی روستای کندوان، مدیریت و برنامه‌ریزی می‌شود.
وی با اشاره به اجرای مطالعات جامع گردشگری و طرح تفصیلی گردشگری برای ارسباران و کندوان، افزود: بر مبنای این مطالعات، سرمایه‌گذاری بخش خصوصی و ایجاد زیرساخت‌های گردشگری در حال انجام است تا گردشگران ورودی به این مناطق مدیریت شوند. دهیاری‌ها، اداره حفاظت محیط‌زیست و انجمن‌های مردم‌نهاد نیز در کنار گردشگران برای مدیریت حضور در این مناطق فعالیت می‌کنند.
کریمی تصریح کرد: مناطق چهارگانه که به عنوان ذخیره‌گاه‌های ژنتیکی و زیستگاهی محسوب می‌شوند نیز از مناطق طبیعی مهم استان هستند و در ایام خاص، محدودیت‌هایی با هدف حفاظت از سرمایه‌های ملی برای نسل‌های آینده و جلوگیری از فرسایش و تخریب غیرقابل جبران این گنجینه‌های طبیعی اعمال می‌شود.
وی ادامه داد: بر اساس هماهنگی‌های انجام‌شده در منطقه ارسباران، دو زون گردشگری متمرکز تعیین شده که زیرساخت‌های گردشگری و سرمایه‌گذاری در آن‌ها در حال تکمیل است و با بهره‌برداری از پروژه‌های در حال انجام، نه‌تنها به محدودیت گردشگری تمرکز نخواهیم کرد، بلکه شاهد رشد گردشگری با ایجاد زیرساخت‌های لازم خواهیم بود.
وی درباره صدور مجوز برای توسعه زیرساخت‌های گردشگری در مناطق طبیعی نیز گفت: صدور هرگونه مجوز منوط به انجام مطالعات کارشناسی و اخذ استعلام از اداره‌کل حفاظت محیط‌زیست استان و طرح در کمیته طبیعت‌گردی استان و بررسی ظرفیت برد، حریم، آب، خاک، پسماند و پوشش گیاهی است.
سرپرست معاونت گردشگری استان درباره فعالیت تورهای طبیعت‌گردی نیز اظهار کرد: این تورها ملزم به رعایت ضوابط محیط‌زیستی هستند و قوانین و ضوابط حفاظتی مربوط به مناطق چهارگانه تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط‌زیست، مانند پارک ملی ارسباران، منطقه حفاظت‌شده سهند و کیامکی، به تمامی تورها و کانون‌های اتومبیل‌رانی استان ابلاغ شده است.
وی ادامه داد: نظارت‌هایی با همکاری اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، اداره محیط‌زیست و اداره منابع طبیعی، به‌ویژه در ایام خاص انجام می‌شود و در این راستا با تورهای غیرمجاز و متخلف برخورد قانونی صورت می‌گیرد. از تورگردانان خواسته شده است حتماً از راهنمایان دارای مجوز استفاده کنند.
وی درباره مرز میان استفاده گردشگری از طبیعت و آسیب به زیستگاه گفت: این موضوع یکی از حساس‌ترین و مهم‌ترین وظایف است و مرز میان استفاده گردشگری و تجاوز به زیستگاه بر اساس ضوابط منطقه‌بندی مناطق چهارگانه تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط‌زیست تعیین می‌شود.
کریمی افزود: مناطق هسته که اصلی‌ترین محل زندگی و زادآوری گونه‌های جانوری و گیاهی هستند، به هیچ عنوان محل حضور و تردد گردشگران نیستند و ورود به آن‌ها ممنوع است و فعالیت‌های گردشگری صرفاً در مناطق تفرجی و حاشیه‌ای که از پیش تعیین شده‌اند، مجاز است.
وی ادامه داد: با همکاری اداره محیط‌زیست و ایجاد رویکرد اخذ مجوز، اجازه ورود گردشگران به عمق زیستگاه داده نمی‌شود و مسیرهای مشخص و تابلوگذاری‌شده برای بازدید تعریف شده تا ضمن بهره‌مندی گردشگر از طبیعت، کمترین اختلال در آرامش حیات‌وحش ایجاد شود.
سرپرست معاونت گردشگری استان مدیریت پسماند را یکی از چالش‌های اساسی مناطق گردشگری دانست و گفت: نصب سطل‌های زباله تفکیک‌شده در اماکن گردشگری و تاریخی برای تشویق گردشگران به تفکیک پسماند از مبدأ، از جمله اقدامات انجام‌شده است. مدیریت جمع‌آوری زباله‌ها به دهیاری‌ها محول شده و آن‌ها وظایف خود را در این زمینه انجام می‌دهند. همچنین فرهنگ‌سازی و آموزش گردشگران از طریق رسانه‌ها، نصب تابلوهای هشداردهنده و اطلاع‌رسانی در تورها دنبال می‌شود.
وی درباره ضرورت ایجاد تعادل میان توسعه گردشگری و حفاظت از محیط‌زیست نیز گفت: ایجاد این تعادل نیازمند اتخاذ رویکرد گردشگری پایدار است که بر سه اصل برنامه‌ریزی علمی، توسعه زیرساخت‌های سبز و دوستدار محیط‌زیست و توانمندسازی و مشارکت جوامع محلی در فرآیند توسعه گردشگری استوار است. توسعه واقعی گردشگری به معنای ایجاد ارزش افزوده، اشتغال پایدار، افزایش کیفیت تجربه گردشگر و در نهایت ارتقای سطح رفاه جامعه محلی است، در حالی که آسیب به طبیعت و میراث فرهنگی باید به حداقل برسد.

هشدار محیط‌زیست درباره گردشگری بدون ضابطه
معاون محیط طبیعی و تنوع زیستی اداره‌کل حفاظت محیط‌زیست آذربایجان شرقی نیز در گفت‌وگو با ایسنا با تأکید بر اینکه یکی از مشکلات اصلی گردشگری در کشور، نبود تولی و کنترل کافی این صنعت است، گفت: به جز پارک‌های ملی، برای حضور در بسیاری از مناطق طبیعی، مجوز، دستورالعمل یا قانون مشخصی وجود ندارد و گردشگران بدون توجه به ظرفیت برد منطقه، به‌ویژه در تعطیلات متوالی، به برخی مناطق هجوم می‌آورند و اثرات جبران‌ناپذیری بر محیط‌های طبیعی وارد می‌کنند.
داوود غنی‌پور دینور افزود: ضروری است پیش از هر چیز، قوانین و دستورالعمل‌های قابل اجرا و سختگیرانه برای حضور کمی و کیفی گردشگران در طبیعت وضع و به صورت جدی اجرا شود. نبود فعالیت‌های گردشگری کافی در محیط‌های شهری و ایجاد محدودیت برای برخی فعالیت‌های تفریحی در شهرها نیز موجب شده است برخی شهرنشینان برای گذران اوقات فراغت به محیط‌های طبیعی هجوم آورند و با رویدادهای نامتعارف، تعارضاتی ایجاد شود.
وی با اشاره به همپوشانی بسیاری از مناطق مستعد گردشگری استان با مناطق تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط‌زیست و منابع طبیعی و آبخیزداری، اظهار کرد: کمبود نیروهای اجرایی، امکانات و قوانین برای نهادهای متولی، انتظامی و قضایی و همچنین مسائل و مشکلات اجتماعی، جرم‌انگاری و برخورد متناسب با ناهنجاری‌های گردشگری، به‌ویژه محدودیت ورود به مناطق طبیعی را با چالش مواجه کرده است.
وی همچنین به فعالیت برخی تورهای گردشگری و طبیعت‌گردی فاقد صلاحیت اشاره کرد و گفت: نبود کنترل و مجوز برای گروه‌های گردشگری و تورهای تفریحی و ورزشی باعث شده است افراد سودجو بدون داشتن صلاحیت و مسئولیت تورگردانی، با به مخاطره انداختن سلامت گردشگران و محیط‌های طبیعی اقدام به برگزاری تور کنند.
معاون محیط طبیعی و تنوع زیستی اداره‌کل حفاظت محیط‌زیست آذربایجان شرقی با دسته‌بندی آسیب‌های گردشگری در فصل تابستان، اظهار کرد: قطع انبوه درختان جنگلی توسط گردشگران به بهانه پخت‌وپز و گرمایش، ایجاد حریق در جنگل‌ها و مراتع به دلیل بی‌احتیاطی، تعرض مکانی و زمانی به زیستگاه‌های بکر و محدوده فعالیت حیات‌وحش، حمل سلاح و ادوات صید و تخلفات شکار و صید از جمله این آسیب‌ها هستند. آلودگی چشمه‌ها و منابع آب حیات‌وحش، انتقال بیماری‌های ناشناخته یا مشترک به گونه‌های وحشی، ایجاد محل‌های کمپینگ، رانندگی خارج از جاده، ایجاد آتشگاه و حریق و مدیریت نامناسب پسماند و فضولات از دیگر آسیب‌های ناشی از گردشگری است.
وی درباره غذادهی به حیات‌وحش نیز گفت: غذادهی باعث تغییر عادات، عدم تطابق ماده غذایی با سیستم تغذیه‌ای جاندار، انتقال بیماری و افزایش تعارضات میان حیات‌وحش و انسان شده و می‌تواند مقدمات حذف گونه را فراهم کند. همچنین ورود حیوانات خانگی به طبیعت دارای پیامدهایی همچون انتقال بیماری‌های مشترک، شکار گونه‌های طبیعی، ورود گونه‌های مهاجم و سایر آسیب‌ها است.
وی با اشاره به فعالیت‌های آفرودی، ورود خودروهای دودیفرانسیل و موتورهای کراس به مناطق طبیعی را یکی از آسیب‌های جدی به طبیعت دانست و گفت: فعالیت‌های آفرودی متأسفانه تابع قانون مشخصی نیست و برخی از این افراد به شهروندان بی‌مسئولیت و هنجارشکن تبدیل شده‌اند که این موضوع در حال حاضر به یکی از بزرگ‌ترین آفات طبیعت تبدیل شده است. در جامعه دوستداران فعالیت‌های آفرود، گروه‌ها و افراد دلسوزی نیز حضور دارند که در فعالیت‌های حفاظتی از جمله اطفای حریق، سرشماری سالانه حیات‌وحش و پایش مناطق، در کنار ضابطان و به صورت داوطلبانه فعالیت می‌کنند.
معاون محیط طبیعی و تنوع زیستی حفاظت محیط‌زیست آذربایجان شرقی افزود: تخریب مستقیم لانه حیات‌وحش، تخریب پوشش گیاهی، صدای نامتعارف خودروهای آفرود و موتورهای کراس، حمل سلاح و شکار و صید توسط برخی آفرودسواران، آلودگی آب و خاک از طریق بنزین و روغن نشتی، کوبیدگی و فشردگی خاک و ایجاد گردوغبار از جمله پیامدهای این فعالیت‌هاست.
وی درباره اثر صدای بلند و نورپردازی نیز گفت: این فعالیت‌ها در تمام شبانه‌روز اثر مخرب دارند، اما تأثیر آن‌ها در شب بیشتر است؛ چراکه صداهای بلند و نامتعارف باعث برهم خوردن تمرکز شکارچی یا طعمه در طبیعت می‌شود و می‌تواند احتمال شکار شدن یا کاهش موفقیت در شکار را افزایش دهد.
وی ادامه داد: ارتعاشات صوتی نیز مسیریابی و حواس حیوانات را مختل می‌کند و نورپردازی شبانه علاوه بر آثار دیگر، بر مسیریابی پرندگان مهاجر تأثیرگذار است. بسیاری از خزندگان، جوندگان و پرندگان که فعالیت شبانه دارند نیز نسبت به این مزاحمت‌ها حساس‌تر هستند.
معاون محیط طبیعی و تنوع زیستی حفاظت محیط‌زیست آذربایجان شرقی، مناطق تحت مدیریت ارسباران و دیزمار را به دلیل طبیعت بکر، مناظر طبیعی و وجود راه‌های دسترسی متعدد، مناطقی عنوان کرد که بیشترین هجمه گردشگری را متحمل می‌شوند.
وی درباره ظرفیت برد گردشگری مناطق حفاظت‌شده نیز گفت: تعیین و تعریف نقاط و مناطق مشخص به عنوان زون گردشگری، متناسب با توان و استعداد منطقه و در قالب محدوده تفرج گسترده یا متمرکز با ظرفیت مشخص و لازم‌الاجرا، می‌تواند بسیار مؤثر باشد. از آنجا که ورود به مناطق طبیعی، به جز پارک‌های ملی و در برخی موارد آثار طبیعی و ملی، تابع قانون مشخصی نیست، تاکنون صرف ورود به منطقه جرم‌انگاری نشده است، اما در مواردی همچون شکار و صید غیرمجاز، تخریب، ایجاد حریق و قلع و قمع اشجار، برخورد قانونی صورت گرفته است.
غنی‌پور بر ضرورت حفاظت مشارکتی تأکید کرد و گفت: سازمان حفاظت محیط‌زیست بر حفاظت مشارکتی با حضور تمام ذی‌نفعان تأکید دارد و فرهنگ‌سازی و جلب مشارکت مردم و جوامع محلی در کنار برخورد جدی با تخلفات می‌تواند راهگشای حل این مسائل باشد؛ موضوعی که نیازمند مطالعات جامع، برنامه‌ریزی، اجرای مستمر سیاست‌های ابلاغی و مشارکت جدی نهادهای مسئول و متولی است.
به گزارش نصر، طبیعت آذربایجان شرقی برای آنکه همچنان مقصد گردشگران باقی بماند، نیازمند گردشگری است که پیش از ورود، ظرفیت مقصد را بشناسد و پس از خروج، کمترین ردپا را بر جای بگذارد. در غیر این صورت، افزایش گردشگر می‌تواند به بهای از دست رفتن همان جاذبه‌هایی تمام شود که گردشگر را به این مناطق کشانده است. طبیعت، برخلاف یک مقصد گردشگری معمولی، پس از پایان سفر گردشگر به حالت اول بازنمی‌گردد؛ هر درخت قطع‌شده، زیستگاه تخریب‌شده یا گونه‌ای که رفتار طبیعی خود را از دست می‌دهد، بخشی از سرمایه‌ای است که بازسازی آن ممکن است سال‌ها زمان ببرد.
انتهای پیام/