شیب نزولی ولادت در ایران؛ سیاست‌های جمعیتی در آزمون اجرا

به گزارش نصر، ایران طی چند دهه گذشته، سیاست‌های جمعیتی متفاوتی را تجربه کرده است؛ سیاست‌هایی که در فاصله‌های زمانی نسبتاً کوتاه، گاه در جهت کنترل و کاهش رشد جمعیت و گاه با هدف افزایش موالید و تشویق فرزندآوری تدوین و اجرا شده‌اند. این سیاست‌ها اگرچه در مقاطعی بر روی کاغذ مناسب و حتی ایده‌آل به نظر می‌رسیدند، اما در عمل، تحت تأثیر تحولات جمعیتی و مؤلفه‌های اقتصادی، اجتماعی و سیاسی کشور، همواره با چالش‌هایی مواجه بوده‌اند و برای دستیابی به اهداف خود، نیازمند مطالعات کارشناسی، برنامه‌ریزی دقیق و حمایت‌های اجرایی و مالی بودند.
پس از سیاست‌های تحدید موالید در دهه ۱۳۵۰، سیاست‌های تشویقی و شتاب‌زده افزایش جمعیت از سال ۱۳۵۸ تا اواخر دهه ۱۳۶۰ و سپس بازگشت به سیاست کنترل موالید در دهه‌های ۱۳۷۰ و ۱۳۸۰، چهارمین رویکرد جمعیتی کشور با هدف بازگشت به سیاست‌های افزایش باروری و دستیابی به سطح جانشینی در فرزندآوری شکل گرفت. این رویکرد که در سال ۱۳۹۳ به‌طور رسمی مورد تأکید قرار گرفت، سرانجام به ابلاغ سیاست‌های کلی جمعیت در ۳۰ اردیبهشت همان سال از سوی رهبر معظم انقلاب به قوای سه‌گانه و مجمع تشخیص مصلحت نظام انجامید.
ایران نیز مانند بسیاری از کشورهای در حال توسعه، دوره گذار باروری را در نیمه دوم قرن بیستم تجربه کرد. در دهه ۱۳۶۰، کشور با بالاترین میزان موالید مواجه بود، اما از سال ۱۳۶۴ به بعد، روند باروری به‌تدریج کاهش یافت و این روند در سال‌های بعد نیز ادامه پیدا کرد. اکنون کاهش نرخ باروری و افزایش سالمندی جمعیت، به یکی از مهم‌ترین مسائل جمعیتی کشور تبدیل شده است؛ به‌گونه‌ای که بر اساس برآوردهای کارشناسی، در صورت تداوم روند موجود، ایران در سال‌های منتهی به ۱۴۲۰ با رشد جمعیت نزدیک به صفر و پس از آن با رشد منفی جمعیت مواجه خواهد شد.
تداوم این روند می‌تواند پیامدهای گسترده‌ای در حوزه‌های اقتصادی، اجتماعی و حتی سیاسی به همراه داشته باشد؛ از افزایش سهم سالمندان و کاهش جمعیت در سن کار گرفته تا تشدید فشار بر نظام‌های بازنشستگی، درمان و تأمین اجتماعی. از این رو، مدیریت تحولات جمعیتی نیازمند سیاستگذاری بلندمدت، واقع‌بینانه و مبتنی بر شواهد است؛ سیاست‌هایی که در کنار مشوق‌های فرزندآوری، به عوامل مؤثر بر تصمیم خانواده‌ها برای فرزندآوری، از شرایط اقتصادی و مسکن تا اشتغال، امنیت شغلی، خدمات اجتماعی و حمایت از خانواده، توجه جدی داشته باشد.
براساس پیش‌بینی‌ها، می‌بایست در سال ۱۳۹۰، میزان باروری کلی زنان از ۲.۴ به ۴ می‌رسید اما در عمل رویدادی بسیار فراتر از این پیش‌بینی رخ داد و در سال ۱۳۹۰، میزان باروری کل زنان به ۱.۷ یا ۱.۶ رسید و به این ترتیب، ایران نرخ باروری کلی کمتر از حد جایگزینی را تجربه کرد.
دبیر ستاد ملی جمعیت در جدیدترین اظهارات خود در خصوص مقوله جمعیت کشور گفته است در سال ۱۴۰۴ در مجموع ۸۹۲ هزار و ۲۸۲ مورد رخداد ولادت در کشور ثبت شد که متاسفانه نسبت به سال ۱۴۰۳، ۸.۹ درصد کاهش داشت؛ سال ۱۴۰۳ نیز نسبت به سال ۱۴۰۲ کاهش ولادت را تجربه کردیم بنابراین در سال‌های اخیر با یک شیب کاهشی در ولادت مواجه بوده‌ایم.
مرضیه وحید دستجردی تاکید کرده است در چهار ماه نخست امسال (۱۴۰۵) نیز ۲۷۷ هزار و ۳۷۱ مورد رخداد ولادت ثبت شد که نسبت به چهار ماهه نخست سال گذشته ۶.۹ درصد کاهش داشته است.
از مجموع عواملی مانند افزایش میانگین سن ازدواج، کاهش تعداد ازدواج، افزایش تعداد طلاق، طولانی‌بودن فاصله ازدواج تا تولد فرزند اول و فاصله بین دو بارداری، ناباروری زوج‌ها، میزان سقط‌های عمدی و غیرعمدی و عوارض آن که موجب کاهش جمعیت شده است می‌توان گفت که حال جمعیت کشور خوب نیست و نیاز به توجه و مراقبت خاص دارد.
تولد یکی از چهار عاملی است که تاثیر مستقیم بر جمعیت دارد و یکی از پدیده‌های مهم جمعیتی، باروری است و عوامل مختلفی از جمله محیط، اقلیم، نژاد و وضعیت اقتصادی در آن نقش دارد اما در این بین جوانانی هستند که ازدواج کرده‌اند و توان باروری هم دارند اما بنا به دلایلی نیازمند توجهات اقتصادی و درمانی هستند و در اصطلاح نابارور تلقی می‌شوند اما می‌توانند با دریافت خدمات درمانی و بهداشتی فرزندآوری داشته باشند.
پس بنابراین از نظر موالید دو دسته زوجین وجود دارد؛ نخست شماری که شرایط باروری را دارند و از نظر سلامت مشکلی هم ندارند اما بنا به دلیلی مانند اشتغال، مسکن و بی‌ثباتی شرایط اقتصادی تمایلی به فرزندآوری ندارند که به اعتقاد کارشناسان حوزه جمعیت، آمار بالایی را به خود اختصاص داده‌اند همچنین آمار بالایی از جوانان ازدواج نکرده و در شرف ازدواج هستند که تن به ازدواج نمی‌دهند و در عمل، این جمعیت مولد از گردونه خلق جمعیت خارج شده‌اند.
از سویی هم شمار چند میلیونی از زوجین هستند که تمایل به فرزند آوری دارند، اما نیازمند طی مراحل درمانی هستند و حال سوال این است که کدامیک از این جمعیت فعال برای افزایش جمعیت مهمتر هستند؟ یا هرکدام به نوبه خود می‌توانند سهم قابل توجهی در افزایش جمعیت داشته باشند و این درحالی است که برخی در زمینه مشکل جمعیت، فقط بر طبل درمان ناباروری می‌کوبند و کمتر به جمعیت جوان بالقوه آماده فرزند آوری پرداخته‌اند اما واقعیت این است که تا زمانی که تدابیری از جهت تامین اشتغال، مسکن و سطح رفاه ایده آل و دیگر خدمات معیشتی راه را بر فرزنددار شدن جوانان هموارتر نکند و فقط در قالب الفاظ، قانون و بخشنامه‌های اداری خلاصه شود و درعمل، وقتی جوان راه را باز نبیند، تن به ازدواج و فرزندآوری نخواهد داد و با وجود این چرخه بدون مداخله مثبت، همچنان حال جمعیت بد است.

آمار واقعی مجردان کشور؛ ۱۴ میلیون نفر در سنین باروری
مرضیه وحید دستجردی دبیر ستاد ملی جمعیت گفت: بر اساس آمار قطعی، ۷ میلیون و ۳۵۰ هزار مرد مجرد ۲۰ تا ۵۴ ساله در کشور داریم و تعداد زنان مجرد ۱۵ تا ۴۹ ساله، یعنی در سنین باروری، ۶ میلیون و ۹۲۰ هزار نفر است؛ در مجموع این دو گروه، حدود ۱۴ میلیون نفر است و افرادی که پایین‌تر از این سنین هستند، در این آمار محاسبه نمی‌شوند.

اقتصاد، فرهنگ و مسائل اجتماعی؛ سه عامل مؤثر بر ازدواج و فرزندآوری
وحیددستجردی گفت: ازدواج و فرزندآوری یک مساله چندوجهی است و عوامل فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی و یا هر سه در آن دخیل هستند.
دبیر ستاد ملی جمعیت با اشاره به نتایج پیمایش ملی موج چهارم در سال ۱۴۰۲ گفت: وقتی از جوانان درباره مهم‌ترین عامل مؤثر بر فرزندآوری سؤال شد، ۷۴.۷ درصد آنها «وضعیت اقتصادی» را مهم‌ترین عامل عنوان کردند.
وی تأکید کرد: حدود ۷۵ درصد جوانان گفته‌اند اگر وضعیت اقتصادی مناسب شود، فرزندآوری برای آنها امکان‌پذیرتر خواهد بود؛ بنابراین اقتصاد، فرهنگ و مسائل اجتماعی همگی در این موضوع اهمیت دارند اما به نظر می‌رسد اقتصاد در حال حاضر حرف اول را می‌زند.

تأخیر در ازدواج و فرزندآوری؛ چالشی جدی برای آینده جمعیتی
وحیددستجردی با اشاره به وضعیت سن ازدواج در کشور اظهار کرد: میانگین سن ازدواج زنان در کل کشور ۲۴.۱ سال و میانگین سن ازدواج مردان ۲۸.۴ سال است.
وی افزود: وقتی ازدواج با تأخیر انجام شود و فرزندآوری نیز به تأخیر بیفتد، طبیعتاً مشکلاتی ایجاد می‌شود و اگر بخواهیم راهکارهای فرزندآوری را در یک کلام بیان کنیم، نخست باید تشویق به ازدواج و رفع موانع پیش روی جوانان را در اولویت قرار دهیم.
دبیر ستاد ملی جمعیت ادامه داد: پس از ازدواج جوانان، باید فاصله میان ازدواج و فرزندآوری نیز کاهش پیدا کند، فاصله متوسط ازدواج تا تولد فرزند اول در کشور ۴.۶ سال است و این فاصله بین فرزند اول تا فرزند دوم به طور متوسط ۵.۹ سال و فاصله بین فرزند دوم تا فرزند سوم ۶.۳ سال است.

ضرورت کاهش فاصله ازدواج تا فرزندآوری
وی با تأکید بر اهمیت کاهش این فاصله‌ها گفت: وقتی سن باروری زنان را در نظر می‌گیریم، بهترین سن باروری حدود ۲۰ تا ۳۰ سال و در برخی موارد تا ۳۵ سال است و اگر خانمی مثلاً در ۳۰ سالگی ازدواج کند و بخواهد در ۳۵ سالگی فرزند اول خود را به دنیا بیاورد، هنگام رسیدن به فرزند دوم ممکن است پیک باروری خود، یعنی بالاترین ظرفیت باروری را از دست داده باشد و حتی امکان فرزندآوری برای او فراهم نشود؛ بنابراین فرصت را از دست داده است.
وحیددستجردی تصریح کرد: برای جلوگیری از این وضعیت، باید موانع ازدواج از پیش پای جوانان برداشته شود و به زوج‌ها برای عبور از این موانع کمک شود.
وی درباره پنجره جمعیتی کشور گفت: تا بسته شدن پنجره جمعیتی کشور حدود ۱۵ تا ۲۰ سال فاصله داریم و امیدواریم از این فرصت استفاده کنیم و مشکلاتی را که در این سال‌ها داشته‌ایم و کاهش‌هایی را که تجربه کرده‌ایم، جبران کنیم و بتوانیم بر آینده ایران تأثیرگذار باشیم.
وی گفت: با امیدآفرینی، کار رسانه، هنر و تبلیغ، از جمله اقداماتی است که باید انجام شود. در کنار آن، ستاد ملی جمعیت و دستگاه‌های مختلفی که با قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت مرتبط هستند نیز باید به وظایف خود عمل کنند.

توسعه مراکز ناباروری در کشور/ هر استان یک مرکز
معاون وزیر بهداشت، درمان و آموزش پزشکی از توسعه مراکز ناباروری گفت و تاکید کرد این خدمات با حمایت دولت و بیمه‌ها در حال پشتیبانی است و برنامه‌ریزی شده است که در هر استان کشور یک مرکز ناباروری وجود داشته باشد.
علیرضا رئیسی افزود: شبکه گسترده بهداشت و درمان کشور ظرفیت مناسبی برای فرهنگسازی، مشاوره‌های ازدواج، آموزش و ارائه مشاوره‌های فرزندآوری دارد و وزارت بهداشت از این ظرفیت استفاده می‌کند.

نخست باید زمینه ازدواج جوانان فراهم شود
وی با اشاره به مهم‌ترین مسائل جمعیتی کشور تاکید کرد: نخست باید زمینه ازدواج جوانان فراهم شود، سپس فاصله ازدواج تا تولد فرزند اول کاهش یابد چرا که این فاصله در حال حاضر گاهی بیش از چهار سال است و فاصله میان تولد فرزندان نیز باید مورد توجه قرار گیرد تا بتوانیم نسلی پویا، جوان و آینده‌ساز برای ایران داشته باشیم.
وی گفت: سیاستگذاران باید از یک سو موضوع جوانی جمعیت و از سوی دیگر استفاده حداکثری از ظرفیت جوانان فعلی کشور را مورد توجه قرار دهند زیرا این نسل جوان، نیروی محرکه، خلاق و مولد کشور است و باید پیش از ورود جامعه به مراحل بعدی، از این ظرفیت به بهترین شکل استفاده کرد.

تسهیلات لازم برای جوانان در سن ازدواج فراهم شود
معاون بهداشت وزارت بهداشت تصریح کرد: آمار مجردان قطعی، به‌ویژه در میان زنان، افزایش یافته و این موضوع نشان می‌دهد یکی از مشکلات اصلی کشور، مسئله ازدواج است.
رئیسی با بیان اینکه وظیفه سیاستگذاران کشور، رفع موانع و تسهیل ازدواج جوانان است، گفت: در این زمینه موضوعاتی مانند اقتصاد، امنیت، مسکن و امنیت شغلی باید با جدیت بیشتری مورد توجه قرار گیرد.
وی با اشاره به نتایج پیمایش‌های انجام‌شده در کشور تصریح کرد: تمایل به فرزندآوری در جامعه همچنان قابل توجه است و به نظر می‌رسد مسئله اصلی، کاهش تمایل به فرزندآوری نیست بلکه موضوع ازدواج است و در میان افراد مجرد، در صورت فراهم بودن مسکن، امنیت شغلی و شرایط اقتصادی مناسب، تمایل به ازدواج بالاست و پس از آن نیز تمایل به داشتن دو فرزند و بیشتر، نسبت به سایر گزینه‌ها همچنان قابل توجه است.
معاون بهداشت وزارت بهداشت تأکید کرد: برای سیاستگذاری دقیق در حوزه جمعیت، همه وزارتخانه‌ها، نهادها و دستگاه‌ها باید پای کار بیایند و موضوع جمعیت نیازمند یک اقدام ملی، علمی و فراتر از وظایف سازمانی است.
وی با بیان اینکه کاهش باروری عوامل متعددی دارد، افزود: بخشی از این موضوع به عوامل فرهنگی و باورها مربوط می‌شود اما بر اساس بررسی‌های انجام‌شده، کاهش تعداد ازدواج‌ها در میان جوانان در سن ازدواج نیز یکی از عوامل مهم است.
 انتهای پیام/