قالی تبریز و مشروطه؛ ارکان جدایی‌ناپذیر هویت تبریز

به گزارش نصر، امید بنام، دبیر این رویداد، هدف از برگزاری سلسله نشست‌های «عصر قالی آذربایجان» را ایجاد گفتمانی جامع درباره قالی عنوان کرد و گفت: تلاش ما این است که مخاطبان هر یک از این جلسات با نگاهی متفاوت و احساسی ویژه نسبت به قالی و فرهنگ و هنر تبریز این محفل را ترک کنند.

نقش معیشت قالیبافان در تحولات مشروطه
در این نشست، حسن اسودی، پژوهشگر و پیشکسوت حوزه اسناد تاریخی، با ارائه مقاله‌ای با عنوان «معیشت قالیبافان در دوره انقلاب مشروطه»، به وضعیت اقتصادی قالیبافان در دوره قاجار و نقش آنان در تحولات اجتماعی و سیاسی دوره مشروطه پرداخت.
اسودی با اشاره به شرایط جغرافیایی و اقلیمی ایران اظهار کرد: قرار گرفتن ایران در منطقه‌ای خشک و نیمه‌خشک و محدودیت منابع آب، موجب شد کشاورزی همواره با دشواری‌های جدی مواجه باشد و بخشی از نیروی کار جامعه به سمت فعالیت‌های غیرکشاورزی از جمله صنایع دستی و قالیبافی سوق پیدا کند.
وی با اشاره به رونق تجارت فرش در دوره قاجار افزود: بازرگانان تبریزی با توجه به رونق بازار اروپا، کارگاه‌های قالیبافی متعددی در تبریز و دیگر شهرها ایجاد کردند و قالی‌های تولیدشده از مسیر استانبول به بازارهای اروپایی راه می‌یافت.
این پژوهشگر با اشاره به رشد صادرات فرش ایران در دوره قاجار گفت: با وجود رونق تجارت و افزایش تقاضای بازارهای خارجی، وضعیت اقتصادی کارگران و قالیبافان بهبود متناسبی پیدا نکرد و بخش قابل توجهی از آنان همچنان در شرایط دشوار معیشتی زندگی می‌کردند.
وی افزود: رونق تجارت قالی و افزایش تقاضای بازارهای اروپایی در دوره قاجار، لزوماً به بهبود شرایط زندگی کارگران و قالیبافان منجر نشد، اما در شکل‌گیری و گسترش برخی زمینه‌های اجتماعی و فکری مرتبط با انقلاب مشروطه نقش داشت.
اسودی در تشریح نقش کارگران قالیبافی در تحولات مشروطه گفت: بخشی از کارگران ایرانی که برای کار به خارج از کشور رفته بودند، در معرض اندیشه‌های جدید از جمله دموکراسی و فعالیت‌های سیاسی قرار گرفتند و برخی از آنان با جریان‌های مشروطه‌خواه همراه شدند.
وی با اشاره به جایگاه تبریز در انقلاب مشروطه گفت: پس از انتشار خبر تشکیل مجلس و آغاز جنبش مشروطه، تبریز به یکی از کانون‌های اصلی مقاومت در برابر استبداد تبدیل شد.

تاجران فرش در خدمت مشروطه
رضا همراز، نویسنده، پژوهشگر و سردبیر مجله «غروب»، دیگر سخنران این نشست بود که مقاله‌ای با عنوان «دو تاجر قالی در عصر مشروطه تبریز» ارائه کرد.
همراز در این مقاله به نقش دو تن از تاجران و مشروطه‌خواهان برجسته تبریز، حاج رسول صدقیانی و حاج میرزا آقا فرشی، پرداخت و حمایت‌های مادی و معنوی آنان از جنبش مشروطه را بررسی کرد.
به گفته وی، این دو تاجر قالی علاوه بر فعالیت اقتصادی، در تحولات اجتماعی و سیاسی دوره مشروطه نیز نقش داشتند و با حمایت‌های خود به پیشبرد جریان مشروطه‌خواهی در تبریز کمک کردند.

قالی چلسی؛ نامی بیگانه از خاستگاه
در بخش دیگری از این نشست، امید بنام به بررسی قالی «چلسی»، یکی از قالی‌های شاخص دوره صفوی که در موزه ویکتوریا و آلبرت لندن نگهداری می‌شود، پرداخت.
وی با انتقاد از شیوه نام‌گذاری برخی قالی‌های ایرانی در منابع خارجی گفت: این قالی به دلیل اینکه در منطقه چلسی لندن توسط موزه ویکتوریا و آلبرت از یک دلال خریداری شده، به «قالی چلسی» مشهور شده است؛ در حالی که این نام ارتباطی با محل تولید اثر ندارد.
وی افزود: درباره محل تولید این قالی دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد و در منابع مختلف شهرهایی از جمله کاشان ، قزوین و تبریز به عنوان خاستگاه آن مطرح شده‌اند. وب‌سایت موزه ویکتوریا و آلبرت که جزو معتبرترین منابع است تبریز یا قزوین را به عنوان محل تولید این اثر مطرح کرده است.
بنام با اشاره به ویژگی‌های این قالی، قدمت آن را به نیمه نخست قرن شانزدهم میلادی نسبت داد و وجود نقوش اسلیمی و جانوری و حوض مرکزی با ماهی‌های متعدد را از ویژگی‌های آن برشمرد.

گرامیداشت استاد بدیع‌قلم
بخش دیگری از این رویداد فرهنگی، هنری و تاریخی به گرامیداشت یاد غلامحسین بدیع‌قلم (خیابانی)، از طراحان برجسته نقشه فرش و مینیاتور و استادان هنر قالیبافی تبریز و ایران اختصاص داشت که تیرماه امسال در ۸۵ سالگی درگذشت.
ششمین نشست تخصصی «عصر قالی آذربایجان» در حالی به بررسی پیوند قالی، تاریخ و مشروطه پرداخت که بخش مهمی از میراث قالی آذربایجان امروز خارج از ایران نگهداری می‌شود و این موضوع یادآور ضرورت توجه بیشتر به حفاظت، پژوهش و معرفی میراث فرهنگی، هنری و تاریخی این مرز و بوم است.
انتهای پیام/