خواب؛ دارویی رایگان که از آن غافل شده‌ ایم

به گزارش نصر، در گفت‌وگو با ویدا ایمانی، متخصص کودکان و نوزادان و فلوشیپ طب خواب، به اهمیت خواب، نشانه‌های اختلالات خواب و پیامدهای نادیده گرفتن آن پرداختیم.

چرا خواب مهم است و تداخل در روند آن باید مورد بررسی و درمان قرار بگیرد؟
یک سوم طول عمر ما در خواب سپری می‌شود. مثلا به طور میانگین کسی که ۹۰ سال عمر کرده، 30 سال‌ آن را در خواب گذرانده است. باید توجه داشته باشیم که این زمان هرگز وقت تلف شده یا از دست رفته نیست. در طول خواب ترمیم سلول‌های بدن اتفاق می‌افتد. تمامی ارگان‌های بدن بازتنظیم می‌شوند، تولید بسیاری از هورمون‌ها در ساعت‌های خواب اتفاق می‌افتد.
حتی ترشح هورمون رشد کودکان در این مرحله است به علاوه اینکه اطلاعاتی که در طی روز یاد گرفته‌ و دریافت کرده‌ایم در طول خواب به حافظه طولانی مدت تبدیل می‌شوند.
اشتباهی که بسیاری از دانشجویان و دانش‌آموزان مرتکب می‌شوند این است که از خواب شبانه خود می‌زنند تا زمان بیشتری برای درس خواندن داشته باشند، در حالی که عملاً فرایند انتقال اطلاعات به حافظه بلندمدت را مختل می‌کنند.

اختلال خواب شامل چه رفتارها و واکنش هایی هست؟
وقتی خواب ما دچار مشکل بشود، تنظیم کلی بدن به مشکل بر می‌خورد. بنابراین قطعاً برای ما مهم است. تأثیر خواب بر ایمنی بدن، خلق و خو، قلب و ریه، عملکرد مغز و حتی ترمیم سلول‌ها و تبدیل شدن به سلول‌های سرطانی از نظر علمی ثابت شده است.
اختلالات خواب انواع مختلفی دارند. از بی‌خوابی گرفته تا خر و پف، قطع نفس و حتی پرخوابی نیز از انواع اختلالات خواب است. برخلاف باور برخی از افراد که زیاد خوابیدن یا به راحتی به خواب رفتن را مثبت تلقی می‌کنند این رفتار نیز بیانگر اختلال خواب است. چون بدن احساس کافی از خواب ندارد و به همین دلیل در هر شرایطی به خواب می‌رود. کابوس، صحبت کردن یا راه رفتن در خواب و بسیاری موارد دیگر می‌تواند جزو اختلالات خواب باشند اما تشخیص آن به عهده پزشک هست.

در چه شرایطی مراجعه به پزشک ضروری است؟
بی‌خوابی حالت‌های مختلفی دارد. کسانی که دیرتر به خواب می‌روند، افرادی که زود بیدار می‌شوند، آنهایی که در خواب مکررا بیدار می‌شوند، مدت خواب‌شان کم هست، یا اصلاً شامل هیچ کدام از اینها نیستند و فقط تمایل دارند به جای شب، در طی روز هشت ساعت بخوابند. افراد با ژنتیک‌های مختلف، نیازهای متفاوتی به خواب دارند. ولی به صورت میانگین و عموم اکثریت افراد نیاز به شش تا هشت ساعت خواب دارند.
در شرایطی که احساس کنیم که این مشکل خواب، زندگی روزمره‌مان را تحت تأثیر قرار می‌دهد، وقتی بیدار می‌شویم احساس خستگی داریم و سرحال نیستیم و نمی‌توانیم یک روز جدید رو آغاز کنیم، اگر احساس کنیم تمرکزمان در طول روز به هم می‌خورد، احساس خواب آلودگی و کسالت زیاد داریم، اضطراب یا افسردگی‌مان تشدید شده باید به پزشک مراجعه کنیم.
ولی این را هم باید در نظر بگیریم که در بسیاری از مواقع اختلال خواب باعث بروز مشکلاتی می‌شود که فرد متوجه علت آن نیست. آریتمی‌ها و نامنظم بودن ریتم قلب، فشار خون‌هایی که با وجود مصرف بیش از دو دارو کنترل نمی‌شوند، گاهی ناشی از اختلالات خواب هستند. اختلالات خواب حتی در ایجاد یا تشدید برخی سرطان‌ها نیز دخیل است. پس ترجیحاً هر علامتی از اختلال خواب که مکررا اتفاق می‌افتد را حتما با پزشک خواب در میان بگذارید.

می‌توان عصر حاضر را دوره اوج اختلالات خواب نامید؟
یکی از عواملی که باعث شده این روزها شاهد افزایش اختلال خواب باشیم زیست شبانه است. متأسفانه در سبک زندگی جدید که کافه و رستوران‌گردی‌های دیروقت و قلیان‌های شبانه بین افراد رواج پیدا کرده، شاهد اختلال خواب هستیم. مدت زمان فعالیت در فضای مجازی و تأثیری که نور موبایل روی کاهش ترشح هورمون‌های خواب دارد نیز کیفیت خواب را مختل می‌کند. باعث می‌شود خواب عمیق کمتر شود.
هرچه افراد دیرتر به خواب بروند دیرتر هم بیدار می‌شوند و بدین ترتیب بین ساعت زیستی بدن و برنامه زندگی روزمره فرد ناهماهنگی ایجاد می‌شود.
این اتفاق باعث افزایش اضطراب و مختل شدن ترشح ‌هورمون‌ها می‌شود که در بچه‌ها نیز با تأخیر رشد، کوتاه قدی و تأثیر روی هوش آنها همراه خواهد بود.

استرس‌های اقتصادی، جنگ و شبکه‌های اجتماعی چقدر در این وضعیت نقش دارند؟
قطعاً انواع استرس اعم از اقتصادی، جنگ و ... می‌توانند باعث اختلال خواب بیشتر شوند. استرس یکی از عوامل اختلال خواب است و هرچه اختلال خواب بیشتر شود، استرس نیز افزایش پیدا می‌کند و میان این دو یک چرخه معیوب شکل می‌گیرد. بنابراین وقتی اخبار جنگ وجود دارد گاه افراد تا دیر وقت پیگیر اخبار هستند. صبح هم به محض بیدار شدن به دنبال اخبار می‌روند و دوباره استرس افزایش پیدا می‌کند. در این شرایط افراد در یک چرخه معیوب گرفتار می‌شوند.

اختلال خواب تابع شرایط محیطی است یا ناشی از عملکرد درونی مغز و سیستم اعصاب؟
اختلال خواب می‌تواند هم تابع شرایط محیطی باشد و هم درونی. مثلا وقتی کسی قطعی نفس در خواب دارد و خودش متوجه نیست، رفته رفته کیفیت خوابش پایین می‌آید یا دچار خواب‌آلودگی می‌شود. از طرف دیگر شرایط محیطی هم تأثیرگذار هست. کنترل شرایط محیطی عموماً جزو آموزش‌ها و توصیه‌های اصلی ما محسوب می‌شود. چرا که برای خود افراد در دسترس و قابل کنترل هستند. بقیه موارد باید توسط متخصص تشخیص و درمان شوند.
کنترل نور و سر و صدای محیط، نظم ساعت خواب، استفاده از تلفن همراه، تغذیه، همگی روی خواب تأثیر می‌گذارند.

در صحبت‌های خود به این نکته اشاره کردید که پرخوابی هم اختلال محسوب می‌شود...
بله. اگر در 24 ساعت بیشتر از 10 ساعت خواب داشته باشیم دچار اختلال خواب هستیم. مثلاً وقتی که خواب کافی شبانه داشتیم ولی در یک محیط آرام مثل کلاس احساس خواب آلودگی پیدا می‌کنیم، چرت‌های یک دقیقه‌ای داریم، حین رانندگی، جلوی تلویزیون، حین غذا خوردن خواب آلوده می‌شویم، دچار اختلال خواب هستیم.

چرت بعد از ظهر مفید است یا مضر؟
چرت‌ در حد نیم ساعت تا ۴۵ دقیقه می‌تواند مفید باشد، ولی افراد دچار بی‌خوابی حتما باید توجه داشته باشند که باید بین پایان چرت و شروع خواب شبانه دست‌کم شش تا هفت ساعت فاصله وجود داشته باشد.. چرت نباید بیشتر از ۴۵ دقیقه باشد. در افرادی که بیماری نارکولِپسی دارند ما این چرت‌های در طی روز را برایشان توصیه می‌کنیم.

برای برخی افراد و مشاغل شب بهترین زمان برای کار و حتی زمان طلایی ظهور نبوغ محسوب می‌شود. چه توصیه ای به این افراد دارید؟
اصولاً بهترین زمان کار زمانی هستش که منطبق بر ساعت بیرونی باشد؛ یعنی شب‌ها موقع استراحت و روز مختص کار. ولی برخی به طور ژنتیکی در طی شب فعالیت بهتری از خود نشان می‌دهند و انرژی بیشتری دارند. این افراد در صورتی که از نظر شغلی اجباری به زود بیدار شدن ندارند می‌توانند طبق ساعت بدن خود پیش بروند، ولی اگر مجبور هستند سرکار بروند، در چنین حالتی بهتر هست خود را با ساعت رسمی زندگی و کار تطبیق دهند.

اختلالات خواب از چه سنی شروع می‌شود؟
از بدو تولد باید حواس‌مان به اختلالات خواب کودکان باشد. با توجه به اینکه جنین در دوران بارداری در یک محیط کاملاً تاریک در رحم مادر قرار گرفته و شب و روز را یاد نگرفته، قسمت عمده آموزش خواب ما بر اساس قرار گرفتن در معرض نور خورشید هست تا بدن ریتم ساعت را یاد بگیرد. بنابراین از همان ماه اول اگر والدین درست رفتار نکرده باشند می‌توانند باعث ایجاد اختلال خواب در کودک شوند. بچه‌ای که در یک سالگی نصف شب حتی برای خوردن شیر از خواب بیدار می‌شود دچار اختلال خواب هست و حتماً باید مورد بررسی قرار بگیرد.
در یکی از سخنرانی‌های اخیرتان فرمودید بخشی از کودکانی که تشخیص بیش‌فعالی به آنها داده شده، در واقع از اختلال خواب رنج می‌برند. این بحران ریشه در سبک زندگی ناسالم خانواده‌ها دارد یا عوامل دیگری دخیل هستند؟
این مسئله به عوامل مختلفی وابسته است که طبیعتاً خانواده یکی از مهم‌ترین آنهاست. تک‌فرزندی، نداشتن هم‌بازی و زندگی آپارتمان‌نشینی باعث شده انرژی بچه‌ها به درستی تخلیه نشود. والدین خسته از فعالیت روزمره دیگر توانی برای بازی با بچه‌ها ندارند و آنها را با گوشی تلفن سرگرم می‌کنند. عدم توجه به بهداشت خواب در والدین باعث می‌شود فرزندان نیز از این الگو پیروی کنند. گاهی بعضی والدین عنوان می کنند که ما به بچه یادآوری می‌کنیم که ساعت خواب او رسیده و باید بخوابد، اما در شرایطی خانه همچنان پویاست، کودک چگونه می‌تواند قانع شود که وقت خواب است؟
به علاوه اگر در طول شب شاهد علائمی مانند خر و پف، فس فس، تکان‌ خوردن‌های بسیار، رو به شکم خوابیدن باشیم باید بدانیم که این موارد می‌توانند باعث بروز اختلال خواب شوند. و بنابراین علائم بیش فعالی تقلید شود. در زندگی روزمره بچه رفتارهایی از خودش نشان می‌دهد که در مراجعه به پزشک به اشتباه تشخیص بیش فعالی داده می‌شود.
بنابراین در این شرایط بهتر است بررسی اختلال خواب توسط متخصص انجام شود و پس از اصلاح خواب در صورتی که علائم باقی ماند برای درمان بیش فعالی اقدام شود.

راه مقابله با اختلال خواب دارودرمانی است؟
خیر. اختلالات خواب علل مختلفی دارند و نخستین گام، تشخیص علت و درمان ریشه‌ای آن است. برای مثال، در فردی که خروپف می‌کند ابتدا باید مشخص شود انسداد مسیر تنفسی در کدام بخش ایجاد شده و سپس متناسب با آن درمان انجام شود.
اگر منشأ اختلال خواب شرایط زندگی و عادت‌های نادرست باشد، اصلاح سبک زندگی و آموزش در اولویت قرار می‌گیرد. در مواردی هم که دارودرمانی لازم باشد، دارو برای درمان علت اختلال تجویز می‌شود، نه صرفاً برای خواب‌آور بودن.
انتهای پیام/