گرمازدگی در کمین محیط‌ های کارگری؛ خطری که هنوز جدی گرفته نمی‌ شود

به گزارش نصر، ادامه موج گرما در بسیاری از نقاط کشور، کارگران شاغل در فضای باز بیش از دیگران در معرض عوارض ناشی از افزایش دمای هوا قرار دارند.
گرمازدگی، کم‌آبی، افت هوشیاری و کاهش توان جسمی تنها بخشی از مخاطراتی است که می‌تواند سلامت این افراد را تهدید کند. در همین راستا، ایسنا برای بررسی ابعاد این موضوع با دو متخصص طب کار و یکی از کارگران فضای سبز گفت‌وگو کرده است تا هم نگاه علمی به این مخاطره و هم تجربه میدانی افرادی که هر روز زیر آفتاب کار می‌کنند، روایت شود.

گرمازدگی؛ بیماری شغلی یا حادثه حین کار؟
دکتر فیاضی، متخصص طب کار، در گفت‌وگویی با بیان اینکه گرمازدگی ناشی از فعالیت شغلی یکی از مهم‌ترین آسیب‌های ناشی از مواجهه با گرما در محیط کار است، اظهار کرد: گرمازدگی را در بسیاری از موارد می‌توان یک بیماری شغلی دانست، اما اگر این وضعیت هنگام انجام کار رخ دهد و منجر به بیهوشی، سقوط، آسیب جسمی یا حتی فوت شود، از نظر قانونی و بیمه‌ای ممکن است به عنوان حادثه حین کار نیز تلقی شود.
وی گفت: اهمیت گرمازدگی در این است که می‌تواند در مدت کوتاهی به یک وضعیت تهدیدکننده حیات تبدیل شود، اما متأسفانه هنوز در بسیاری از محیط‌های کاری جدی گرفته نمی‌شود، زیرا علائم اولیه آن مانند خستگی، ضعف یا کم‌آبی ساده با مشکلات معمول روزهای گرم اشتباه گرفته می‌شود و همین مسئله باعث می‌شود هم کارگران و هم برخی کارفرمایان خطر واقعی آن را دست‌کم بگیرند.
وی افزود: بسیاری از افراد گرمازدگی را تنها احساس ناراحتی ناشی از گرما می‌دانند، در حالی که این عارضه می‌تواند به اختلال سطح هوشیاری، آسیب کلیوی، نارسایی چند اندام و حتی مرگ منجر شود. از سوی دیگر، علائم اولیه گرمازدگی معمولاً تدریجی و غیراختصاصی هستند و به همین دلیل، فرصت طلایی پیشگیری و درمان گاهی از دست می‌رود.
این متخصص طب کار با اشاره به لزوم مدیریت شرایط کاری در روزهای گرم اظهار کرد: در طب کار اصل اساسی، حذف یا کاهش مواجهه با عوامل زیان‌آور است. بنابراین هر زمان شرایط محیطی احتمال بروز گرمازدگی را افزایش دهد، باید با تغییر ساعات کار، کاهش شدت فعالیت بدنی، افزایش زمان استراحت و فراهم کردن سایه یا محیط خنک، از سلامت کارگران محافظت شود.
وی ادامه داد: در بسیاری از کشورهای جهان نیز در روزهایی که دمای هوا به سطح خطرناک می‌رسد، برنامه کاری متناسب با شرایط آب‌وهوایی تغییر می‌کند و این اقدام نه یک امتیاز، بلکه یک ضرورت برای حفظ جان نیروی کار محسوب می‌شود.
فیاضی درباره علائمی که نشان می‌دهد کارگر باید فوراً کار را متوقف کند، گفت: بروز سرگیجه، ضعف شدید، تهوع، استفراغ، سردرد شدید، گیجی، اختلال تعادل، گرفتگی عضلات، کاهش سطح هوشیاری یا افزایش قابل توجه دمای بدن از مهم‌ترین نشانه‌های هشداردهنده هستند و در صورت مشاهده هر یک از این علائم، ادامه فعالیت به هیچ عنوان قابل قبول نیست، حتی اگر خود کارگر اصرار به ادامه کار داشته باشد؛ زیرا در چنین شرایطی ممکن است قدرت تصمیم‌گیری و قضاوت فرد نیز تحت تأثیر گرما قرار گرفته باشد.
وی با تأکید بر اینکه پیشگیری از گرمازدگی تنها با در اختیار گذاشتن آب آشامیدنی محقق نمی‌شود، اظهار کرد: حداقل امکانات مورد نیاز در محیط‌های کاری شامل دسترسی دائمی به آب سالم و خنک، استراحت‌های منظم در سایه یا محیط خنک، تهویه مناسب در محیط‌های بسته، آموزش کارگران و سرپرستان درباره علائم گرمازدگی، برنامه‌ریزی صحیح ساعات کار، دسترسی به کمک‌های اولیه و حضور افراد آموزش‌دیده برای تشخیص سریع علائم هشدار است.
وی افزود: متأسفانه در برخی کارگاه‌ها هنوز این تصور وجود دارد که اگر آب در اختیار کارگران قرار گیرد، وظیفه کارفرما انجام شده است، در حالی که پیشگیری از گرمازدگی نیازمند مجموعه‌ای از اقدامات مدیریتی، آموزشی، مهندسی و نظارتی است و بدون اجرای همزمان این اقدامات، نمی‌توان خطر را به طور مؤثر کاهش داد.
این عضو هیئت علمی درباره سازگاری بدن با گرما نیز گفت: بدن انسان طی چند روز تا حدودی با گرما سازگار می‌شود و این فرایند که «هم‌هوایی با گرما» نام دارد، موجب افزایش توانایی سیستم تنظیم دمای بدن و تحمل بیشتر گرما می‌شود، اما این سازگاری به معنای مصونیت نیست.
وی تصریح کرد: حتی کارگران باتجربه و افرادی که سال‌ها در محیط‌های گرم فعالیت کرده‌اند، در صورت مواجهه با گرمای شدید، کم‌آبی، بیماری‌های زمینه‌ای، مصرف برخی داروها یا انجام فعالیت بدنی سنگین همچنان در معرض خطر گرمازدگی قرار دارند؛ بنابراین اتکا به تجربه یا عادت کردن به گرما، یک باور نادرست و خطرناک است.
فیاضی با اشاره به اشتباهات رایج برخی کارفرمایان در روزهای گرم گفت: مهم‌ترین خطا، اولویت دادن به استمرار تولید بدون توجه به ظرفیت فیزیولوژیک بدن انسان است. گاهی تصور می‌شود اگر کارگر شکایتی نداشته باشد، مشکلی هم وجود ندارد، در حالی که بسیاری از افراد تا مراحل پیشرفته گرمازدگی نیز علائم خود را جدی نمی‌گیرند.
وی در پایان تأکید کرد: نبود برنامه مشخص برای استراحت، تنظیم نکردن ساعات کار، بی‌توجهی به شاخص‌های تنش گرمایی، آموزش ناکافی و نظارت ضعیف بر وضعیت جسمی کارگران از دیگر خطاهای رایج در مدیریت ریسک گرما در محیط‌های کاری است.

گرمازدگی و آسیب‌های جدی در پی آن
شهین زلالی، متخصص طب کار، نیز در گفت‌وگویی گرمازدگی را یکی از مهم‌ترین مخاطرات شغلی در فصل تابستان دانست و اظهار کرد: از آنجا که گرمازدگی به صورت ناگهانی و در حین کار رخ می‌دهد، می‌توان آن را یک حادثه شغلی دانست. تفاوت بیماری شغلی و حادثه شغلی در این است که بیماری شغلی به مرور زمان ایجاد می‌شود، اما حادثه شغلی در یک لحظه اتفاق می‌افتد و گرمازدگی نیز می‌تواند در مدت کوتاهی فرد را دچار آسیب جدی کند.
وی افزود: مهم‌ترین علت تکرار این حوادث، پایین بودن آگاهی عمومی نسبت به خطرات گرمازدگی و راه‌های پیشگیری از آن است، در حالی که گرمازدگی بیماری ساده‌ای نیست و می‌تواند آسیب‌های جدی و گاه جبران‌ناپذیری به مغز، کبد، کلیه و سایر اندام‌های حیاتی وارد کند و حتی جان فرد را بگیرد.
وی با بیان اینکه گرمازدگی در عین خطرناک بودن، به راحتی قابل پیشگیری است، گفت: در بسیاری از کشورها برای حفاظت از کارگران در محیط‌های بسیار گرم، تمهیدات ویژه‌ای در نظر گرفته می‌شود. برای نمونه در برخی معادن آفریقای جنوبی که دمای محیط بسیار بالاست، کارگران از تجهیزات خنک‌کننده استفاده می‌کنند و با وجود آنکه دمای بدنشان هنگام پایان شیفت کاری بالا می‌رود، به دلیل رعایت اصول علمی، دچار آسیب جدی نمی‌شوند.
این متخصص طب کار با اشاره به گروه‌های در معرض خطر اظهار کرد: سالمندان، کودکان خردسال و افرادی که به دلیل سوختگی‌های وسیع، توانایی تعریق طبیعی ندارند، بیش از دیگران در معرض گرمازدگی قرار دارند؛ زیرا تعریق یکی از مهم‌ترین مکانیسم‌های طبیعی بدن برای دفع گرماست و هر عاملی که این فرایند را مختل کند، احتمال گرمازدگی را افزایش می‌دهد.
وی ادامه داد: یکی از اشتباهات رایج این است که اختلاف دمای داخل ساختمان و محیط بیرون بسیار زیاد باشد. اگر فضای داخل منزل یا محل کار بیش از حد سرد شود، بدن فرصت سازگاری با گرمای محیط بیرون را از دست می‌دهد و هنگام خروج، فشار بیشتری به سیستم تنظیم دمای بدن وارد می‌شود. به همین دلیل توصیه می‌شود اختلاف دمای محیط‌های بسته با هوای بیرون منطقی و متعادل باشد.
زلالی با تأکید بر اهمیت مصرف آب اظهار کرد: افراد نباید منتظر احساس تشنگی بمانند، بلکه باید در طول روز به صورت مداوم و در فواصل کوتاه آب بنوشند. در محیط‌های کاری نیز آب باید همواره در دسترس کارگران باشد و فاصله محل کار تا آبخوری به گونه‌ای نباشد که مانع نوشیدن مکرر آب شود.
وی افزود: توصیه می‌شود کارگران هر ۱۵ دقیقه حدود نصف استکان آب مصرف کنند تا حجم خون در حد مطلوب باقی بماند. افزایش حجم خون باعث می‌شود هم پوست برای دفع گرما خون‌رسانی کافی داشته باشد و هم خون‌رسانی به مغز و عضلات مختل نشود.
وی ادامه داد: در برخی موارد نیز استفاده از نوشیدنی‌های حاوی الکترولیت یا افزودن مقدار کمی آب‌لیمو به آب آشامیدنی می‌تواند به حفظ تعادل املاح بدن کمک کند. همچنین مصرف کافی ویتامین C، زینک و منیزیم و پیشگیری از کم‌خونی نیز در افزایش تحمل بدن نسبت به گرما نقش دارد، زیرا افراد مبتلا به کم‌خونی معمولاً تحمل کمتری در برابر گرمای شدید دارند.
این متخصص طب کار با اشاره به تغذیه مناسب در روزهای گرم گفت: بهتر است در فصل تابستان مصرف غذاهای سبک، میوه‌ها و سبزیجات افزایش یابد و از مصرف بیش از حد غذاهای بسیار شیرین، فست‌فودها و خوراکی‌هایی که موجب تشنگی بیشتر می‌شوند، پرهیز شود. استفاده از خوراکی‌هایی مانند خیار و سایر میوه‌های آبدار می‌تواند به تأمین آب مورد نیاز بدن کمک کند.
وی درباره اقدامات اولیه هنگام مشاهده فرد گرمازده اظهار کرد: در صورت مشاهده علائمی مانند افزایش ضربان قلب، بی‌حالی یا اختلال هوشیاری، باید بدون اتلاف وقت بدن فرد را خنک کرد. ریختن آب روی بدن، خارج کردن لباس‌های اضافی و قرار دادن فرد در مقابل جریان هوا یا پنکه باعث افزایش تبخیر آب از سطح پوست و کاهش سریع‌تر دمای بدن می‌شود و این اقدامات باید پیش از وخیم شدن وضعیت فرد انجام گیرد.
زلالی در پایان با تأکید بر اینکه تعریق یک مکانیسم طبیعی و مفید برای تنظیم دمای بدن است، خاطرنشان کرد: نباید از عرق کردن ترسید یا برای جلوگیری از آن، بدن را از سازگاری با گرما محروم کرد. رعایت اصول ساده‌ای مانند نوشیدن منظم آب، تغذیه مناسب، عادت دادن تدریجی بدن به گرما، استفاده از تهویه مناسب، کاهش فعالیت در ساعات اوج گرما و توجه به علائم هشداردهنده می‌تواند از بروز بسیاری از موارد گرمازدگی در محیط‌های کاری جلوگیری کند.

روایت کارگری از کار در گرما
یکی از کارگران مسئول آبیاری فضای سبز و چمن‌ها  در گفت‌وگو با ایسنا از دشواری کار در روزهای گرم تابستان گفت: اگر زمان آبیاری و فعالیت نیروهای فضای سبز به ساعات ابتدایی صبح منتقل شود، هم کارگران کمتر در معرض گرمازدگی قرار می‌گیرند و هم آبیاری با کیفیت بهتری انجام می‌شود، زیرا در ساعات اوج گرما بخش زیادی از آب پیش از رسیدن به ریشه گیاهان تبخیر می‌شود و عملاً چمن‌ها به طور کامل آبیاری نمی‌شوند.
وی با اشاره به شرایط سخت کار در زیر تابش مستقیم آفتاب افزود: در گرمای شدید احساس خفگی می‌کنیم و ادامه کار برایمان بسیار دشوار می‌شود. گاهی شدت گرما به حدی است که حتی دید چشم‌هایم مختل می‌شود و تمرکز کافی برای کار ندارم.
وی با بیان اینکه کیفیت لباس‌های کار نیز در تحمل گرما تأثیرگذار است، گفت: لباس‌هایی که در اختیار ما قرار داده شده کیفیت متوسطی دارند. اگر لباس‌های خنک‌تر و باکیفیت‌تری در اختیار کارگران قرار گیرد، تحمل گرما آسان‌تر می‌شود. حتی آفتابگیرهایی که استفاده می‌کنیم نیز همیشه نمی‌توانند از شدت گرمای خورشید جلوگیری کنند.
این کارگر فضای سبز ادامه داد: برخی از نیروها فقط در شیفت صبح و برخی دیگر علاوه بر صبح، در شیفت عصر نیز فعالیت می‌کنند؛ عده‌ای برای کسب درآمد بیشتر و عده‌ای نیز به دلیل کمبود نیرو ناچار به این کار هستند. من شخصاً ترجیح می‌دهم در ساعات عصر کار کنم تا کمتر در معرض گرمای شدید قرار بگیرم.
وی با اشاره به تداوم این شرایط در سال‌های اخیر اظهار کرد: چندین سال است که با وجود گرمای شدید، کمبود آب و حتی قطعی برق، زیر آفتاب کار می‌کنیم، اما در نهایت گاهی چمن‌ها به دلیل شدت گرما می‌سوزند و کارفرما نیز از نتیجه کار گلایه می‌کند؛ در حالی که بخش زیادی از این مشکلات به شرایط آب‌وهوایی مربوط است.
وی با تأکید بر اینکه گرمازدگی میان کارگران فضای سبز موضوعی دور از انتظار نیست، گفت: هم خودم و هم بسیاری از همکارانم بارها دچار گرمازدگی شده‌ایم و حتی پیش آمده که از حال برویم. در سال‌های اخیر، با شدت گرفتن گرما، این اتفاق دیگر عجیب نیست. خود من بارها بر اثر گرمای شدید بی‌حال شده‌ام و تنها با شستن صورت، خنک کردن بدن و نوشیدن آب‌لیمو توانسته‌ام تا حدودی به وضعیت عادی برگردم.
افزایش دمای هوا شاید خارج از اختیار انسان باشد، اما کاهش پیامدهای آن بر سلامت کارگران، به تصمیم کارفرمایان، سیاست‌گذاری دستگاه‌های مسئول و رعایت توصیه‌های علمی وابسته است؛ تصمیم‌هایی که می‌تواند میان یک روز کاری عادی و یک حادثه تلخ تفاوت ایجاد کند.
انتهای پیام/