ربع‌ رشیدی؛ از نخستین شهر دانشگاهی جهان تا رویای احیای پایتخت علمی ایران

به گزارش نصر، در این نشست که با هدف خروج از بن‌بست‌های موجود در معرفی و بازسازی این مجموعه ارزشمند تاریخی برپا شد، صاحب‌نظران با انتقاد از دهه‌ها غفلت و تنگ‌نظری‌های فرهنگی، بر ضرورت همگرایی ملی برای تبدیل این مجموعه به پایتخت علمی ایران تأکید کردند. ربع‌ رشیدی، بنایی که هفت قرن پیش به عنوان نخستین شهر دانشگاهی جهان در تبریز بنا شد، امروز در غبار فراموشی و تنگ‌نظری‌ها گرفتار شده است.
در حالی که پژوهشگران و اساتید تاریخ بر اهمیت بی‌بدیل این مجموعه در هویت ملی ایران تأکید دارند، دغدغه‌مندان فرهنگی تبریز خواستار پایان دادن به رویکردهای مقطعی و آغاز گامی ملی برای احیای این میراث جهانی هستند.
«ربع‌رشیدی» تنها یک نام در تاریخ معماری ایران نیست؛ بلکه یادگاری از خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی است که در قرن هفتم هجری، تبریز را به قطب علمی جهان اسلام تبدیل کرد.
این شهرک دانشگاهی با دارالقرآن، مدارس علوم، کتابخانه‌ها و بیمارستان‌های پیشرفته، نمادی از تمدن درخشان ایران در دوره ایلخانی است. با این حال، سال‌هاست که این مجموعه باارزش نه تنها در سطح جهانی، بلکه در میان نسل جوان و حتی دانشجویان شهر تبریز، به درستی شناخته نشده است.

لزوم معرفی ربع‌رشیدی در کنار اقدامات فنی حفاظتی
مشاور رییس مجتمع علمی، فرهنگی و تاریخی ربع‌رشیدی و عضو هیات علمی دانشگاه هنر اسلامی تبریز در این نشست با تأکید بر ضرورت شناساندن این مجموعه تاریخی گفت: در کنار اقدامات فنی برای حفاظت از آثار تاریخی، باید تلاش کنیم ربع‌رشیدی به‌درستی معرفی شود تا این میراث ارزشمند به نسل‌های آینده منتقل شود.
آخوندی با اشاره به دیدگاه یونسکو افزود: این سازمان بین‌المللی نیز تأکید دارد که حفاظت از آثار تاریخی تنها به اقدامات فنی محدود نمی‌شود و معرفی و آگاهی‌بخشی به جامعه نیز بخش مهمی از این فرآیند است.
رییس مرکز اسناد منطقه شمال‌غرب نیز در این نشست گفت: کارگروه «نقش آذربایجان در توسعه ملی» در خانه توسعه آذربایجان با هدف رفع آذربایجان‌هراسی در میان برخی مسئولان و دولتمردان تشکیل شده است.
مسعود برزگر جلالی افزود: چنین نگاه‌هایی موجب شده برخی طرح‌های زیربنایی در خطه آذربایجان کمتر مورد توجه قرار گیرد.
وی ادامه داد: هدف ما نشان دادن این واقعیت است که آذربایجان همواره خود را در دل ایران دیده و برای اعتلای کشور جانفشانی کرده است و امروز نیز به دنبال حل مسائل خود در چارچوب ایران است.
برزگر جلالی با اشاره به موضوع ربع‌رشیدی گفت: اکنون در تلاش هستیم تا این مجموعه تاریخی در سطح ملی مطرح شود تا زمینه جذب اعتبار و تداوم کاوش‌های باستان‌شناسی فراهم شود، چرا که همایش‌های گذشته در این زمینه به نتایج مطلوب نرسیده است.

ضرورت معرفی ربع‌ رشیدی با زبان نسل جدید
مدیرمسئول آژانس خبری «نصر» نیز در این نشست گفت: تاریخ آذربایجان نشان داده که این خطه همواره ستون ثبات و ماندگاری ایران بوده است.
امیر کریم زاد شریفی افزود: نسل جدید، به‌ویژه نسل «زد»، نیازمند شیوه‌های متفاوتی برای آشنایی با تاریخ است.
وی ادامه داد: اگر نسل امروز ربع‌رشیدی را نمی‌شناسد، بخشی از مسئولیت آن متوجه نخبگان است که نتوانسته‌اند تاریخ را با زبان مناسب به آنان منتقل کنند.
کریمزاد پیشنهاد داد: تولید ویدیوکلیپ‌های کوتاه، انیمیشن، ایجاد موزه‌های به‌روز، برگزاری جشنواره سالانه ربع‌رشیدی و تبدیل این مجموعه به مقصد گردشگری علمی از جمله اقداماتی است که می‌تواند به معرفی آن کمک کند.
وی همچنین بر برندسازی ربع‌رشیدی با عنوان «پایتخت علمی ایران» تأکید کرد.

پیشنهاد تشکیل کارگروه پژوهشی برای ربع‌رشیدی
سندشناس و پژوهشگر اسناد تاریخی نیز در این نشست گفت: شناخت نیمی از درمان است و تاکنون پژوهش عمیق و جامعی درباره شهرک دانشگاهی ربع‌رشیدی انجام نشده است.
حسن اسودی افزود: در بررسی‌های تاریخی حتی شاهد بوده‌ایم که در دوره مشروطه برخی آثار تاریخی مانند سنگ‌های سنب‌غازان از محل خارج و فروخته شده‌اند.
وی پیشنهاد داد: برای بررسی همه‌جانبه این مجموعه تاریخی، کارگروه پژوهشی تخصصی درباره ربع‌رشیدی تشکیل شود.
نویسنده و پژوهشگر تاریخ نیز گفت: در دهه ۱۳۶۰ که فعالیت در حوزه تاریخ را آغاز کردم، تنها افراد معدودی از جمله ترابی طباطبایی، خاماچی و رئیس‌نیا با مجموعه ربع‌رشیدی آشنایی داشتند.
ایوب نیکنام لاله با تأکید بر اهمیت این مجموعه افزود: لازم است ربع‌رشیدی در سطح ملی و بین‌المللی معرفی شود تا زمینه جذب سرمایه‌گذاران علاقه‌مند برای حمایت از احیا و بازسازی آن فراهم شود.

گمنامی ربع‌رشیدی ریشه در موانع فرهنگی دارد
استاد تاریخ دانشگاه‌های آذربایجان شرقی نیز در این نشست گفت: هنگامی که از ربع‌رشیدی سخن می‌گوییم، در درجه نخست باید به بانی آن، خواجه رشیدالدین فضل‌الله، توجه کنیم.
رحیم شهرتی‌فر افزود: دلیل اصلی گمنامی این مجموعه و شخصیت خواجه رشیدالدین را باید در برخی تنگ‌نظری‌های فرهنگی جست‌وجو کرد.
وی ادامه داد: وقتی حتی تابلوی تالار رشیدالدین در دانشگاه تبریز تغییر داده شده و مجسمه‌های این شخصیت علمی از سطح شهر جمع‌آوری شده است، طبیعی است که انتظار معرفی گسترده آن دشوار باشد.
شهرتی‌فر با بیان اینکه حتی بسیاری از دانشجویان دانشگاه تبریز نیز ربع‌رشیدی را نمی‌شناسند، گفت: دانشگاه‌ها باید به عنوان میراث‌داران این شهرک دانشگاهی برای معرفی آن پیشگام شوند.
وی همچنین پیشنهاد کرد برنامه‌های معرفی ربع‌رشیدی با هزینه کم و با مشارکت مردمی و در قالب برنامه‌های متنوع اجرا شود.
یکی از پیشکسوتان حوزه فرهنگی تبریز نیز در این نشست گفت: هنگام افتتاح بنیاد ایران‌شناسی در تبریز، نسخه وقف‌نامه ربع‌رشیدی در اختیار مسئولان قرار گرفت تا درباره آن فعالیت‌های پژوهشی انجام شود.
محمود رنجبر فخری افزود: در چین پژوهشگری به نام «وردی یدان» به عنوان ربع‌رشیدی‌شناس شناخته می‌شود، اما تاکنون ارتباطی با وی برقرار نشده است.
وی با بیان اینکه ربع‌رشیدی نخستین شهر دانشگاهی جهان است، گفت: این مجموعه باید متناسب با جایگاه تاریخی خود در سطح جهانی معرفی شود.
فخری افزود: وجود دارالقرآن در این مجموعه نشان‌دهنده عمق اعتقادات دینی خواجه رشیدالدین است و در ساخت آن حتی معمارانی از چین حضور داشته‌اند.
وی همچنین بر استفاده از ظرفیت پیشکسوتان هنر برای معرفی این مجموعه تأکید کرد.

ربع‌رشیدی؛ از نخستین شهر دانشگاهی جهان تا رویای احیای پایتخت علمی ایران
استاد بازنشسته ادبیات دانشگاه تبریز نیز در این نشست گفت: خواجه رشیدالدین فضل‌الله شخصیت بزرگی است که جایگاه واقعی او در تاریخ ایران کمتر مورد توجه قرار گرفته است.
باقر صدری‌نیا افزود: یکی از نکات مهم در آثار او تأکید بر مفهوم «ممالک ایران» است؛ در حالی که پیش از آن در مکاتبات رسمی از تعبیر «ممالک ایلخانی» استفاده می‌شد.
وی با تأکید بر ضرورت تسریع در کاوش‌های باستان‌شناسی ربع‌رشیدی گفت: باید گزارش این کاوش‌ها به‌صورت مستمر رسانه‌ای شود و بودجه کافی برای آن اختصاص یابد.
صدری‌نیا همچنین پیشنهاد کرد همایشی سالانه و ساده درباره ربع‌رشیدی برگزار شود تا حساسیت افکار عمومی نسبت به این مجموعه افزایش یابد.
وی افزود: وقف‌نامه ربع‌رشیدی منبعی بسیار ارزشمند برای پژوهش درباره تاریخ تبریز و آذربایجان است.
استاد بازنشسته گروه تاریخ دانشگاه تبریز نیز گفت: یکی از ایرادهایی که به کارگروه‌ها و جمع‌های دغدغه‌مند تبریز وارد است، کم‌توجهی به همایش‌های علمی در این حوزه است.
عباس قدیمی قیداری افزود: بزرگ‌ترین کنگره ربع‌رشیدی در سال ۱۳۴۸ در تبریز برگزار شد که یکی از دستاوردهای آن خرید نسخه وقف‌نامه از خاندان سراج‌میر بود.
وی ادامه داد: در سال‌های ۱۳۸۳ و ۱۴۰۴ نیز همایش‌های علمی ارزشمندی درباره ربع‌رشیدی برگزار شده است، اما مجموعه مقالات همایش سال ۱۳۸۴ هنوز منتشر نشده است.
قدیمی قیداری با اشاره به تشکیل دبیرخانه ربع‌رشیدی در سال ۱۳۸۴ گفت: با وجود اختصاص بودجه قابل توجه به این دبیرخانه، اکنون خبری از فعالیت آن نیست و لازم است اقدامات گذشته در این حوزه آسیب‌شناسی شود.

لزوم توجه همزمان به رویکرد علمی و رسانه‌ای
رییس بنیاد ایران‌شناسی شعبه آذربایجان شرقی نیز در این نشست گفت: برای معرفی ربع‌رشیدی باید ابتدا از دریچه علمی و دانشگاهی به موضوع نگاه کرد و سپس از ظرفیت رسانه‌ها بهره گرفت.
محمد طاهری خسروشاهی افزود: البته باید مراقب بود که در مسیر معرفی این مجموعه دچار ابتذال نشویم و جنبه علمی آن حفظ شود.
وی با اشاره به کنگره‌ای که در اوایل دهه ۱۳۵۰ با حضور پژوهشگرانی چون مجتبی مینوی و ایرج افشار برگزار شد، گفت: انتشار نسخه عکسی وقف‌نامه ربع‌رشیدی در آن زمان یکی از دستاوردهای مهم آن کنگره بود.
کارشناس بنیاد ربع‌رشیدی نیز در این نشست گفت: درباره ربع‌رشیدی تحقیقات زیادی انجام شده است، اما این پژوهش‌ها به اندازه کافی به جامعه معرفی نشده‌اند.
اصغرزاده افزود: باید بررسی شود چه عواملی موجب گسست فرهنگی میان نسل امروز و میراث تاریخی گذشته شده است.
وی با اشاره به ظرفیت‌های گردشگری این مجموعه گفت: معرفی ظرفیت‌های گردشگری ربع‌رشیدی می‌تواند در شناساندن آن مؤثر باشد، اما تحقق این امر تا حد زیادی به ثبت جهانی این شهرک دانشگاهی تاریخی وابسته است.
انتهای پیام/