تعاونی‌ های آذربایجان شرقی، حلقه پیوند اقتصاد مردمی و تاب‌ آوری اجتماعی

به گزارش نصر، در تار و پود اقتصاد مدرن، تعاونی‌ها به عنوان نهادهایی برخاسته از دل مردم، نقشی بسزا در تحقق عدالت اقتصادی و گسترش مشارکت اجتماعی ایفا می‌کنند. این ساختارهای مشارکتی که بر پایه‌های همکاری، اعتماد و مدیریت دموکراتیک بنا شده‌اند، نه تنها به تجمیع سرمایه‌های خرد و توان انسانی افراد کمک کرده و امکان حضور اقشار گوناگون جامعه را در فعالیت‌های اقتصادی فراهم می‌آورند، بلکه به عنوان یکی از ارکان اصلی اقتصاد، جایگاهی ویژه در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران به خود اختصاص داده‌اند.

اهداف کلان، دستاوردهای ملموس
اهداف متعالی شکل‌گیری تعاونی‌ها در ایران، از توزیع عادلانه‌تر ثروت و کاهش فاصله طبقاتی گرفته تا ایجاد اشتغال پایدار و استفاده بهینه از سرمایه‌های خرد مردمی، همگی در راستای تقویت بنیان‌های اقتصادی و اجتماعی کشور تعریف شده‌اند. تعاونی‌ها با فراهم آوردن زمینه فعالیت اقتصادی برای گروه‌هایی که به تنهایی قادر به ورود به بازارهای رقابتی نیستند، به تحقق این اهداف کمک شایانی می‌کنند. علاوه بر این، نقش تعاونی‌ها در توسعه مناطق محروم و روستایی، کاهش واسطه‌گری و افزایش قدرت چانه‌زنی تولیدکنندگان، در بهبود ساختار اقتصادی و اجتماعی جوامع محلی انکارناپذیر است.

تاب‌آوری اجتماعی؛ ثمره همکاری‌های جمعی
اما کارکرد تعاونی‌ها تنها به حوزه اقتصاد محدود نمی‌شود؛ این نهادها به مثابه سپری در برابر بحران‌ها، به تقویت تاب‌آوری اجتماعی جوامع یاری می‌رسانند. تاب‌آوری اجتماعی، یعنی توانایی یک جامعه برای مقاومت در برابر شوک‌ها، سازگاری با شرایط دشوار و بازیابی سریع پس از آسیب‌ها. ساختار مشارکتی و شبکه‌های اعتماد میان اعضای تعاونی‌ها، در زمان بحران‌های اقتصادی یا بلایای طبیعی، به عاملی حیاتی برای حمایت متقابل و کاهش فشارهای اجتماعی تبدیل می‌شود.
از سوی دیگر، تعاونی‌ها با ایجاد اشتغال و توزیع عادلانه منافع، به ثبات معیشتی اعضا کمک کرده و در شرایط رکود اقتصادی، مانع از فروپاشی اقتصادی خانوارها می‌شوند. همچنین، در زمان اختلال در زنجیره تأمین کالا و خدمات، تعاونی‌های مصرف، تولیدی و کشاورزی با حذف واسطه‌ها، دسترسی جامعه به نیازهای اساسی را تسهیل می‌کنند.

آذربایجان شرقی؛ پیشتاز در عرصه تعاون
استان آذربایجان شرقی، با بهره‌مندی از ظرفیت‌های گسترده صنعتی، کشاورزی و بازرگانی، یکی از کانون‌های اصلی فعالیت تعاونی‌ها در کشور محسوب می‌شود. در حال حاضر، چهار هزار و ۶۸۹ تعاونی فعال در این استان با اشتغالزایی مستقیم برای بیش از ۱۰۰ هزار نفر، نقش مهمی در اقتصاد منطقه‌ای ایفا می‌کنند. میزان سرمایه‌گذاری اولیه این تعاونی‌ها بیش از ۱۹۰ هزار میلیارد ریال برآورد می‌شود که نشان‌دهنده قدرت اقتصادی این بخش است.

دستاوردها و چشم‌انداز روشن
بهزاد غفاری، مدیرکل تعاون، کار و رفاه اجتماعی آذربایجان شرقی، از ایجاد سه هزار فرصت شغلی جدید در بخش تعاون استان در سال گذشته همچنین تشکیل ۶۸ تعاونی فناور و نوآور با سرمایه‌گذاری قابل توجه خبر می‌دهد که نویدبخش آینده‌ای مبتنی بر دانش‌بنیان شدن تعاونی‌هاست.
اما دستاوردهای این بخش فراتر از اشتغالزایی است؛ صادرات تعاونی‌های استان با ۱۷ درصد رشد، به رقم چشمگیر ۱۵۲ میلیون دلار رسیده است که نشان‌دهنده توان رقابت‌پذیری محصولات تعاونی‌ها در بازارهای جهانی است. همچنین، احیای ۱۴ تعاونی راکد و رفع مشکلات ۲۱ تعاونی دیگر، بیانگر عزم جدی مسئولان برای توانمندسازی بخش تعاون است.
اجرای طرح نوآورانه «دوشنبه‌های کار و تولید» و همچنین حمایت از مشاغل خانگی با پرداخت بیش از ۲ هزار و ۸۲۰ میلیارد ریال تسهیلات، نشان از رویکرد حمایتی و پیشگیرانه در این حوزه دارد. ثبت بیش از ۲۰ هزار طرح کسب‌وکار در سال ۱۴۰۴، حتی فراتر از تعهدات تعیین شده، حاکی از ظرفیت بالای کارآفرینی این بخش در استان است.

چالش‌ها و راهکارهای پیش رو
با وجود این دستاوردهای درخشان، فعالان بخش تعاون بر چالش‌های متعددی از جمله کمبود سرمایه، ضعف مدیریت، بروکراسی اداری، چالش‌های بازاریابی و ضعف در مشارکت فعال اعضا تأکید دارند. برای بالفعل کردن کامل ظرفیت‌های تعاونی‌ها و تبدیل آن‌ها به موتور محرکه توسعه پایدار، نیازمند توجه جدی به رفع این موانع، تسهیل دسترسی به منابع مالی، ارتقای سطح دانش و مهارت مدیران و اعضا، و ایجاد سازوکارهای حمایتی مؤثرتر هستیم.

مشکل تأمین سرمایه و تسهیلات بانکی
یکی از مهم‌ترین مشکلات تعاونی‌های آذربایجان شرقی، کمبود سرمایه و دشواری دسترسی به تسهیلات بانکی است. بسیاری از تعاونی‌های کوچک و متوسط توان ارائه وثیقه‌های سنگین موردنیاز بانک‌ها را ندارند.
یک تعاونی تولیدی در حوزه صنایع غذایی در تبریز برای توسعه خط تولید خود نیازمند سرمایه در گردش است، اما فرآیند طولانی دریافت تسهیلات باعث شده برنامه توسعه آن متوقف شود.
رضا صادقی مدیر این واحد با بیان اینکه بزرگ‌ترین مشکل ما تأمین سرمایه است، گفت: برای گرفتن وام باید وثیقه‌های سنگین ارائه دهیم، در حالی که بسیاری از تعاونی‌ها چنین امکانی ندارند. اگر حمایت مالی مناسب وجود داشته باشد، تعاونی‌ها می‌توانند اشتغال زیادی ایجاد کنند.

ضعف در بازاریابی و دسترسی به بازار
برخی تعاونی‌های تولیدی و کشاورزی در استان با مشکل فروش محصولات و دسترسی به بازارهای پایدار مواجه هستند.
به عنوان نمونه در بعضی از تعاونی‌های کشاورزی در شهرستان‌هایی مانند مرند و شبستر، کشاورزان محصولات خود را تولید می‌کنند، اما به دلیل نبود شبکه توزیع مناسب مجبور می‌شوند محصولات را با قیمت پایین به واسطه‌ها بفروشند.
مجتبی کاشی، مدیر یک تعاونی کشاورزی در استان در این باره گفت: ما محصول باکیفیت تولید می‌کنیم، اما مشکل اصلی فروش است. وقتی شبکه توزیع قوی وجود نداشته باشد، واسطه‌ها محصول را ارزان می‌خرند و سود اصلی نصیب آن‌ها می‌شود.
البته در آذربایجان شرقی اقداماتی برای تسهیل دسترسی فعالان تعاونی به بازار انجام شده است چنانچه چندی پیش اکبر رنجگران، مدیر کل تعاون روستایی استان اعلام کرد: ۲۴ روستا بازار برای حمایت از تولیدکننده و مصرف کننده و حذف واسطه، در این استان در دست اجراست.
رنجگران با بیان اینکه این طرح ملی برای حمایت از تولیدکنندگان روستایی اجرا می شود، اظهار کرد: در این مکان ها، محصولات کشاورزی، صنایع دستی و تولیدات خانگی روستاییان به شکل مستقیم و بدون دخالت واسطه به قیمت مناسب به مصرف کننده عرضه می شود.
مدیرکل تعاون روستایی آذربایجان شرقی گفت: این روستا بازارها در اغلب شهرستان های استان راه اندازی می شود و وسعت آن ها بستگی به تعداد غرفه های مورد تقاضای متقاضیان است و تعداد این غرفه ها ایجاد شده در آن ها سه تا ۱۰ غرفه یا بیشتر است.
رنجگران، عمده فعالیت این سازمان را حمایت از تولیدکننده و مصرف کننده و تنظیم بازار با خرید و توزیع کالاهای اساسی اعلام کرد و ادامه داد: در زمان کنونی ۴۸۲ شرکت و تشکل تعاونی روستایی در این استان وجود دارد که حدود ۴۰۰ هزار نفر عضو و ۷۰۱ نفر در آن ها اشتغال دارند.
وی یادآور شد: از این تعداد ۳۰۳ شرکت و تشکل تعاونی در زمان کنونی فعال بوده و بقیه به علت عدم حمایت های بعدی این شرکت ها و تشکل ها دوام نیافته و غیرفعال شده اند که از جمله شامل ۱۶ شرکت تعاونی سازمان جنگل ها و تعاونی های گندمکاران است.

بروکراسی اداری و پیچیدگی قوانین
بروکراسی اداری یکی دیگر از چالش هایی است که هماند سایر بخش های اقتصادی در بخش تعاونی هم وجود دارد و فعالان تعاونی در استان معتقدند روندهای اداری طولانی و مقررات پیچیده یکی از موانع فعالیت تعاونی‌ها است.
برای ثبت تغییرات مدیریتی یا دریافت برخی مجوزها، تعاونی‌ها باید مراحل اداری متعددی را طی کنند که زمان و هزینه زیادی می‌طلبد.

ضعف آموزش و مدیریت تخصصی
همچنین بسیاری از تعاونی‌ها توسط افرادی اداره می‌شوند که تجربه عملی دارند، اما آموزش‌های تخصصی در حوزه مدیریت، بازاریابی و امور مالی دریافت نکرده‌اند.
در برخی تعاونی‌های تولیدی کوچک، نبود برنامه‌ریزی مالی و استراتژی فروش باعث کاهش بهره‌وری شده است.
مجتهدی یکی از کارشناسان حوزه تعاون در استان با بیان اینکه اگر مدیران تعاونی‌ها آموزش‌های تخصصی ببینند، بسیاری از مشکلات مدیریتی حل می‌شود، معتقد است: آموزش و توانمندسازی مدیران یکی از نیازهای مهم این بخش است.

مشارکت محدود اعضا در فعالیت تعاونی ها
مشارکت محدود اعضا در فعالیت تعاونی ها یکی دیگر از چالش های موجود است.
در برخی موارد اعضای تعاونی‌ها مشارکت فعال در تصمیم‌گیری‌ها ندارند و این موضوع باعث کاهش کارایی تعاونی می‌شود.
در بعضی تعاونی‌های مسکن، اعضا تنها در زمان دریافت خدمات یا سود مشارکت دارند و در جلسات تصمیم‌گیری حضور کمتری دارند در حالی که اگر همه اعضا در جلسات و تصمیم‌گیری‌ها مشارکت کنند، تعاونی بهتر اداره می‌شود.
به هر حال تعاونی‌ها به دلیل ماهیت مشارکتی و مردمی خود، می‌توانند نقش مهمی در ارتقای تاب‌آوری اجتماعی، به‌ویژه در شرایط بحران ایفا کنند. تاب‌آوری اجتماعی به توانایی یک جامعه برای مقابله با شوک‌ها، سازگاری با شرایط دشوار و بازسازی پس از بحران‌ها گفته می‌شود؛ مفهومی که در سال‌های اخیر با افزایش بحران‌های اقتصادی، بلایای طبیعی و نوسانات اجتماعی اهمیت بیشتری یافته است.
در این میان، تعاونی‌ها به‌عنوان نهادهایی مبتنی بر همکاری و اعتماد جمعی، بستر مناسبی برای تقویت سرمایه اجتماعی در جوامع محلی فراهم می‌کنند. شبکه روابط میان اعضای تعاونی‌ها و سازوکار تصمیم‌گیری مشارکتی در این نهادها باعث می‌شود در شرایط بحرانی، افراد بتوانند با اتکا به حمایت متقابل و ظرفیت‌های جمعی، فشارهای اقتصادی و اجتماعی را بهتر مدیریت کنند.
از سوی دیگر، تعاونی‌ها می‌توانند در حفظ ثبات معیشتی اعضا نقش مؤثری داشته باشند. در بسیاری از بحران‌ها، نخستین پیامدها در حوزه اشتغال و درآمد ظاهر می‌شود، اما فعالیت‌های تعاونی با تجمیع سرمایه‌های خرد و توزیع منافع میان اعضا، امکان تداوم فعالیت اقتصادی و کاهش آسیب‌های معیشتی را فراهم می‌کند. به همین دلیل در برخی کشورها تعاونی‌ها به عنوان یکی از ابزارهای کاهش آسیب‌های اقتصادی در دوران رکود یا بحران شناخته می‌شوند.
علاوه بر این، تعاونی‌ها در تأمین و توزیع کالاها و خدمات نیز می‌توانند نقش مهمی ایفا کنند. تعاونی‌های مصرف، تولیدی و کشاورزی در شرایطی که بازار با اختلال مواجه می‌شود، قادرند با کوتاه کردن زنجیره توزیع و کاهش واسطه‌گری، دسترسی اعضا و حتی جامعه محلی به کالاهای ضروری را تسهیل کنند.
در مرحله پس از بحران نیز تعاونی‌ها می‌توانند به عنوان یکی از بسترهای مؤثر برای بازسازی اقتصادی و اجتماعی عمل کنند. تشکیل تعاونی‌های محلی برای احیای فعالیت‌های تولیدی، بازسازی مسکن یا ایجاد فرصت‌های شغلی جدید، می‌تواند روند بازگشت به شرایط عادی را تسریع کرده و از مهاجرت یا فروپاشی اقتصادی جوامع محلی جلوگیری کند.
بر همین اساس، بسیاری از کارشناسان توسعه معتقدند تقویت بخش تعاون نه‌تنها به رشد اقتصادی کمک می‌کند، بلکه می‌تواند به عنوان ابزاری مؤثر برای افزایش تاب‌آوری اجتماعی در برابر بحران‌ها و کاهش آسیب‌پذیری جوامع نیز مورد توجه قرار گیرد.
تعاونی‌ها در آذربایجان شرقی هم همانند سایر نقاط کشور، نه تنها ستون فقرات اقتصاد مردمی هستند، بلکه با تقویت بنیان‌های سرمایه اجتماعی و ارتقای تاب‌آوری جوامع، نقشی حیاتی در ساختن آینده‌ای امن‌تر و پایدارتر ایفا می‌کنند.
انتهای پیام/