حکمرانی آب در تراز عدالت؛ از تخصیص تا فرصت برابر

 در چنین چارچوبی، مسئله اصلی نه «کمبود»، بلکه «نحوه توزیع، تخصیص و تنظیم دسترسی» به منابع آب است؛ جایی که کارایی اقتصادی، ملاحظات زیست‌محیطی و الزامات عدالت اجتماعی باید در یک تعادل پویا قرار گیرند.

تجربه‌های داخلی و بین‌المللی نشان می‌دهد هرجا حکمرانی آب به‌صورت بخشی، جزیره‌ای و مبتنی بر مداخلات کوتاه‌مدت پیش رفته، پیامد آن تشدید نابرابری، افت پایداری منابع و افزایش تعارضات بوده است. در مقابل، الگوهای موفق بر پایه حکمرانی یکپارچه، داده‌محور و مشارکتی شکل گرفته‌اند؛ جایی که تصمیم‌گیری‌ها نه صرفاً بر مبنای عرضه، بلکه با درنظرگرفتن ظرفیت برد اکولوژیک، ارزش اقتصادی آب و حقوق ذی‌نفعان بازطراحی می‌شود.

در این میان، شعار روز جهانی آب در سال ۲۰۲۶ با عنوان «آب برای همه، فرصت برابر»، صورت‌بندی دقیقی از یک مطالبه کلیدی در حکمرانی آب ارائه می‌دهد؛ گذار از توزیع کمی منابع به سمت تضمین دسترسی عادلانه و فرصت‌های برابر در بهره‌برداری.
تحقق این رویکرد، مستلزم بازتعریف نظام تخصیص آب است.

 «فرصت برابر» به معنای برابری در مصرف نیست، بلکه به معنای دسترسی منصفانه، شفاف و مبتنی بر قاعده به منابع آب است؛ به‌گونه‌ای که هر ذی‌نفع در چارچوب ظرفیت‌های حوضه آبریز و اولویت‌های توسعه‌ای، سهمی متناسب و پاسخگو داشته باشد. این امر بدون استقرار ابزارهای تنظیم‌گری کارآمد، از جمله نظام‌های حقوقی دقیق، قیمت‌گذاری هوشمند و پایش مستمر، محقق نخواهد شد.

در این چارچوب، آب‌های زیرزمینی به‌عنوان مهم‌ترین عرصه بروز شکست‌های حکمرانی، نیازمند مداخله‌ای هوشمند و چندلایه‌اند. افت مستمر تراز آبخوان‌ها و پدیده‌هایی نظیر فرونشست، نشان می‌دهد که فقدان تنظیم‌گری مؤثر، چگونه می‌تواند به تخصیص ناعادلانه و ناپایدار منجر شود.

 بازگرداندن تعادل به این منابع، مستلزم هم‌افزایی ابزارهای کنترلی، فناوری‌های سنجش و مشارکت واقعی بهره‌برداران است.

از سوی دیگر، تحقق عدالت آبی بدون انسجام نهادی امکان‌پذیر نیست. آب، یک متغیر فرابخشی است و هرگونه سیاست‌گذاری در حوزه‌های کشاورزی، صنعت، انرژی و آمایش سرزمین، به‌طور مستقیم بر آن اثر می‌گذارد. بنابراین، حرکت به سمت حکمرانی یکپارچه و هم‌راستا، پیش‌شرط اجتناب‌ناپذیر برای تحقق «فرصت برابر» در دسترسی به آب است.

در نهایت، باید پذیرفت که هیچ سازوکار حکمرانی، بدون پشتوانه اجتماعی پایدار نخواهد بود. ارتقای سواد آبی، شفافیت در تصمیم‌سازی و جلب اعتماد عمومی، عناصر کلیدی در تبدیل سیاست‌ها به رفتارهای پایدار هستند. «آب برای همه، فرصت برابر» تنها در صورتی محقق می‌شود که این سه‌گانه—حکمرانی کارآمد، تنظیم‌گری هوشمند و مشارکت اجتماعی—به‌صورت هم‌زمان و منسجم عمل کنند.
‌‏

به قلم  یوسف غفارزاده
رئیس هیئت مدیره و مدیرعامل شرکت آب منطقه ای آذربایجان شرقی
انتهای پیام/