دباغ‌خانه تا چرم‌سازی/سنتی که در تبریز به صنعت تبدیل شد

به گزارش نصر، دباغی از سال‌های دور و دراز، هنر دست ایرانیان بود و شواهدی که از آثار باستانی گذشتگان برجای مانده است، استفاده از پوست گاو، گوسفند و بره برای تولید محصولاتی چون کیف، کمربند و زره را نمایان می‌سازد.
هنر دباغی معمولا در هر شهری که دامداری داشت، رواج می‌یافت و فرآورده های آن برای استفاده مردم آن منطقه به کار گرفته می‌شد، اما ایرانیان فراتر از استفاده شخصی به سمت درهم آمیختن هنر دست با فکر اقتصادی برخاستند و آثاری چرمی تولید کردند که در دنیا زبانزد خاص و عام شد.
شهرت جهانی چرم ایرانی در گذشته‌های دور به شرق تا غرب جهان رسید و تفکر اقتصادی مردم این سرزمین را به دنیا انتقال داد. دوره‌های هخامنشیان و سامانیان، اوج تسری این هنر ایرانی در دنیا بود، به طوری که محصولات چرمی دنیا از ایران تامین می‌شد.
هنر اصیل دباغی ایرانی در یک نقطه به یک صنعت پویا و اصیل تبدیل شد تا اقتصاد فعالان در عرصه این هنر را بیش از پیش بهبود بخشد. در این مسیر صنعتی شدن، مثل همیشه نام درخشان تبریز به چشم می‌خورد چرا که در هر نقطه‌ای از تاریخ کشورمان، صحبتی از صنعت شود، صنعتگران و هنرمندان تبریزی پا در رکاب آماده ارائه دانش و معلومات خود به عرصه جهانی هستند.
سال ۱۳۰۸ بود که نخستین کارخانه چرم سازی به نام چرم خسروی در تبریز بنا شد و به سایر شهرهای کشور تسری یافت و سپس در شهرهایی چون همدان، اصفهان، مشهد و تهران، کارخانه‌های چرم سازی قد علم کردند.
امروز نیز در تبریز، شهرکی به نام چرم شهر راه اندازی شده تا فعالان و زحمتکشان این عرصه در یک نقطه و کنار یکدیگر به ایفای نقش خود در اقتصاد بپردازند.
تولید چرم، چهار مرحله، شامل پوست خام، سالامبور، وِت بلو، کراست و چرم دارد که تولیدات ۲ مرحله اول، ارزش افزوده و اشتغال زایی چندانی ندارد، اما ۲ مرحله پایانی در کنار قابل خرید و فروش بودن، در ساخت محصولات چرمی نیز به صورت مستقیم استفاده می‌شود و ارزش افزوده و اشتغالزایی قابل توجهی دارد.

راه اندازی هنر اصیل دباغی در کنار چشمه‌های آب
بیوک دباغ نیکوخصلت، یکی از پیشکسوتان صنعت چرم تبریز می‌گوید: کار دباغی در زمان گذشته باید در نقطه‌ای انجام می‌گرفت که آب وجود دارد و از کنار آن جاری می‌شود، برای همین نیز دباغان، کارگاه و مغازه خود را در نزدیک چشمه بنا می‌کردند.
وی می‌افزاید: محله گازران تبریز یکی از بهترین نقطه‌های شهر برای دباغی بود بنابراین تاجایی که یادم می‌آید حدود ۳۰ دباغی در کنار چشمه‌ای که از این محل می‌گذشت، مستقر شدند و کار کردند. هر دباغی یک چاله حفر می‌کرد و داخل آن آب و سایر مواد مثل آهک می‌ریخت، سپس پوست را در داخل آن قرار می‌داد و تا زمانی که مو از پوست جدا شود، با پا لگد می‌کرد.
وی ادامه می‌دهد: دباغان به مدت یک روز تا ۲ روز کامل آنقدر پوست را در داخل محلول لگد می‌کردند تا پاهایشان باد شود و پوست را نرم کنند. کار دباغی چنین بود و روش دیگری برای این کار وجود نداشت.
دباغ نیکوخصلت می‌گوید: آن زمان، استفاده از چوب ذغال هم مرسوم بود و دباغان آن را روی پوست می‌کشیدند تا رنگ پوست، روشن شود. رنگ‌های شیمیایی مثل امروز وجود نداشت، فقط از رنگ‌های طبیعی مثل پوست گردو، نارنج، پرتقال و پیاز استفاده می‌کردیم و ابتدا آن‌ها را در داخل آب جوش می‌ریختیم و سپس پوست‌ها در داخل آن رنگ می‌گرفت.
وی تاکید می‌کند: وقتی کارخانه چرم سازی خسروی زده شد، دباغ‌های دیگر نیز کارهای صنعتی را از آن یاد گرفتند و به سمت صنعتی کردن کار خود روی آوردند.

کفش‌های ۲ کیلویی برای جدا کردن پوست‌ از مو می‌پوشیدیم
ذوالفقار درخوش، یکی دیگر از پیشکسوتان صنعت چرم تبریز می‌گوید: آب محله گازران که به صورت سرازیری بود، در انتهای محله جمع می‌شد و حوضچه‌ای را ایجاد می‌کرد، دباغان، این آب را از حوضچه برمی‌داشتند و برای دباغی از آن استفاده می‌کردند.
وی می‌افزاید: همه کارهای دباغی در آن زمان با دست انجام می‌گرفت و برای لگدمالی پوست‌ها نیز باید کفش‌هایی با وزن حداقل ۲ کلیوگرم می‌پوشیدیم. فقط رنگ‌های طبیعی در آن زمان در دسترس بود و از سفیده تخم مرغ نیز برای براق کردن پوست استفاده می‌کردیم.
وی ادامه می‌دهد: بعد از این‌که کارخانه چرم خسروی تاسیس شد، شیوه سنتی دباغی هم عوض شد و همه به سمت کارهای صنعتی روی آوردند و همه چیز شیمیایی شد.

پوست را روی شیشه می‌کشیدیم تا براق شود
محمدحسن دباغی صدر، یکی دیگر از پیشکسوتان صنعت چرم تبریز می‌گوید: در دباغ‌خانه‌ها فقط سلامبور کار می‌کردند؛ حالتی بود که با کمک نمک و اسید، مو را از پوست جدا می‌کردند و پوست باقی می‌ماند که به آن، مشین می‌گفتند.
وی می‌افزاید: پوست را به داخل حوض می‌انداختند و با دووش( میل زورخانه‌ای پهن) آن را می‌کوبیدند. آنقدر می‌کوبیدند تا آهک آن دربیاید.
وی ادامه می‌دهد: آن زمان یک دستگاهی هم داشتیم که به آن، ماشین شیشه می‌گفتند. این دستگاه با ساییدن شیشه روی پوست، آن را براق می‌کرد. با این حال هنوز تکنولوژی خاصی وجود نداشت و تکنولوژی چرم گاوی زمانی در تبریز آغاز شد که کارخانه خسروی را ایجاد کردند.

ساخت رنگ‌های سنتی دباغی از دوده تا پاچه گاو
غلامرضا دایی اوغلی، یکی از فعالان صنعت چرم تبریز می‌گوید: وقتی صنعت چرم سازی درحال شکل گیری بود، شرکت سیا و کوین، رنگ‌های دباغی را تامین می‌کردند که بعدا قطع شد سپس از رنگ‌های سنتی که از دوده و چسب نجاری ساخته می‌شد، استفاده می‌کردیم.
وی می‌افزاید: روغن تخمه آفتابگردان و الف می‌آوردیم و سولفاته می‌کردیم و با سود سوزآور، حلّالش را به آب تبدیل و از آن برای رنگ کردن پوست، استفاده می‌کردیم اما مشکل تامین رنگ حل نمی‌شد بنابراین پاچه گاو را می‌آوردیم و از ژلاتین آن، در بخش رزین استفاده می‌شد.

چرم برقی معروف با فیلم‌های سینمایی
وحید شرکت تبریزی، یکی دیگر از فعالان صنعت چرم تبریز می‌گوید: زمان گذشته که رنگ شیمیایی وجود داشت، به کشتارگاه می‌رفتند و از آنجا خون می‌آوردند و لخته خون را به عنوان رزین استفاده می‌کردند. رنگ‌هایی مثل قرمز، جگری و زرشکی از این راه تهیه می‌شد.
وی می‌افزاید: نوار فیلم‌های سینماها را می‌گرفتند و آن را داخل آب داغ می‌انداختند، روی این فیلم‌ها موادشیمایی بود که از این طریق خارج می‌شد و وقتی داخل آب، محلول ساخته می‌شد، فیلم‌ها را دور می‌انداختند و چرم را داخل آن محلول قرار داده و یک رنگ مشکی براق روی پوست چرم می‌ماند که به چرم برقی مشهور بود و بسیار هم معروف شد و مشتری‌های خاصی داشت.
وی ادامه می‌دهد: پدران ما با وسایل ابتدایی و دستی توانستند صنعت چرم را به حالتی برسانند که ایران در واردات کفش بی نیاز شد و حتی به مرحله صادرات کیف و کفش رسیده بود.
انتهای پیام/