گذار از اقتصاد تزریقی به درآمد پایدار در روستاهای آذربایجان‌شرقی

به گزارش نصر، در سال‌های اخیر، تحول عمیقی در نگرش سیاست‌گذاران و برنامه‌ریزان کشور به مقوله توسعه روستایی رخ داده است؛ گذاری تاریخی از حمایت‌های مالی مقطعی و طرح‌های صرفاً تزریقی، به سوی خلق اقتصاد مقاومتی، درون زا و پایدار در بطن جوامع روستایی؛ این تحول، که در دولت چهاردهم شتابی چشمگیر یافته، بر پایه این اصل بنیادین استوار است که توسعه واقعی، زمانی رخ می‌دهد که جامعه محلی، نه به عنوان دریافت‌کننده منفعل کمک، بلکه به عنوان بازیگر اصلی و ذینفع مستقیم، در قلب فرآیند برنامه‌ریزی و اجرا قرار گیرد.
بر اساس آمار منتشر شده، سه هزار و ۷۷روستا در آذربایجان شرقی وجود دارد که از این تعداد ۲ هزار و ۷۰۹ روستا دارای سکنه هستند و از بین آنها یکهزار و ۹۳۸ روستا دارای دهیاری و یکهزار و ۹۲۹ روستا دارای شورای اسلامی می باشند.
آذربایجان‌شرقی، به عنوان یکی از استان‌های پیشرو در عرصه مدیریت نوین روستایی، الگویی زنده و عملیاتی از این گذار را به نمایش گذاشته است. در این استان، دفتر امور روستایی و شوراهای استانداری، با رویکردی تازه، «دهیاران» را از جایگاه مدیران سنتی امور جاری روستا، به «سرمایه‌گذاران، کارآفرینان و راهبران توسعه اقتصادی» ارتقا داده است؛ این نهاد با کنار گذاشتن روش‌های دستوری و فرسوده «بالا به پایین»، اقدام به طراحی و اجرای مدلی مشارکتی نموده که در آن، توسعه نه با دستور، بلکه با همکاری، آموزش کاربردی و توانمندسازی واقعی جوامع محلی محقق می‌شود.
این گزارش، با استناد به اظهارات مسئولان ارشد و بررسی برنامه‌های در دست اجرا، به واکاوی ابعاد مختلف این الگوی نوین می‌پردازد؛ از آموزش‌های میدانی دهیاران و تعریف ۱۲۰ برش استانی بوم‌گردی، تا تشکیل اتحادیه تعاونی‌های روستایی و شناسایی ۲۰۰ روستای هدف برای سرمایه‌گذاری متمرکز؛ رویکردی که با پشتیبانی ملی از طریق درجه‌بندی کامل دهیاری‌ها و تأمین اعتبارات کم‌بهره تقویت شده و در نهایت، چشم‌اندازی روشن از روستاهایی با اقتصاد پویا، اشتغال پایدار و مهاجرت معکوس را ترسیم می‌کند.

توسعه روستایی نمی‌تواند دستوری باشد
رسول خدابخش، مدیرکل دفتر امور روستایی و شوراهای استانداری آذربایجان‌شرقی، در گفت‌وگوی تفصیلی با ایرنا، با تأکید بر لزوم تغییر نگرش در برنامه‌ریزی روستایی، می گوید: بررسی‌های میدانی ما نشان می‌دهد روحیه روستاییان در برابر تغییر و سرمایه‌گذاری، غالباً شکننده و محافظه‌کارانه است. برای شکستن این ذهنیت، به الگوهای عملی و ملموس نیاز داریم که روستاییان خود را در آن سهیم ببینند.
وی با نقد رویکردهای صرفاً پژوهشی و طرح‌های از بالا به پایین، توضیح می دهد: علت ناکامی بسیاری از طرح‌های پژوهشی در روستاها، عدم تعریف نقش واقعی برای سرمایه‌گذار محلی است. توسعه زمانی رخ می‌دهد که ذینفعان اصلی – یعنی روستاییان و دهیاران – باور کنند که طرح‌ها نه یک دستور بیرونی، بلکه فرصتی برای بهبود معیشت خودشان است.
به گفته وی، اولویت دفتر امور روستایی و شوارهای استاندار آذربایجان شرقی، تبدیل دهیاران از مدیران صرفاً اداری به «سرمایه‌گذاران و راهبران توسعه اقتصادی» است؛ بررسی‌ها نشان داده وقتی سرمایه‌گذاری با مشارکت یا ابتکار خود دهیاران انجام شود، مقبولیت و نتیجه‌بخشی بیشتری دارد. بنابراین، رویکرد ما حمایت از دهیاری‌ها برای اجرای طرح‌های درآمدزاست.
وی توضیح می دهد:‌ برای توانمندسازی دهیاران، آموزش‌های میدانی و کاربردی جایگزین دوره‌های نظری صرف شده است؛ بسیاری از دهیاران با شرح وظایف قانونی و شیوه‌های مدیریت نوین آشنا نیستند. این کمبود را با کتاب نمی‌توان رفع کرد. ما با طراحی پرسشنامه‌ای جامع، از نحوه برگزاری مناقصه تا مدیریت فضاهای عمومی روستا، آموزش‌های گام‌به‌گام ارائه می‌دهیم. آموزش باید خروجی عملی داشته باشد، نه صرفاً دادن گواهی حضور.

برش‌های استانی بوم‌گردی؛ راهکاری برای درآمد پایدار
توسعه بوم‌گردی به عنوان یکی از راهبردهای کلیدی ایجاد درآمد پایدار در روستاهای آذربایجان شرقی در دستور کار قرار گرفته است.
مدیرکل امور روستایی آذربایجان‌شرقی از تعریف «۱۲۰ برش استانی» در این حوزه خبر می دهد و می گوید: برای هر شهرستان بر اساس ظرفیت‌های خاص آن، برنامه‌های بوم‌گردی طراحی شده است. به عنوان مثال، در شهرستان کلیبر ۲۰ برش اجرایی شده که با وجود مقاومت‌های اولیه، امروز آثار اقتصادی آن آشکار است.
وی اضافه می کند: هدف ما خلق چرخه درآمدی برای روستاییان است؛ به گونه‌ای که میزبانان بومی، تولیدکنندگان محصولات محلی و ارائه‌دهندگان خدمات گردشگری همزمان سود ببرند.
وی از اتحادیه تعاونی های روستایی به عنوان ابزار همگرایی برای قدرت چانه‌زنی بیشتر نام می برد و یادآوری می کند: برای تقویت اقتصاد جمعی، «اتحادیه تعاونی روستاییان استان» با عضویت ۱۳ شرکت از ۲۲ شرکت تعاونی فعال تشکیل شده که هدف از تشکیل آن ایجاد پلتفرمی برای بازاریابی یکپارچه، کاهش هزینه‌های مبادله و افزایش قدرت چانه‌زنی روستاییان است؛ این اتحادیه می‌تواند به کانونی برای درآمدزایی دهیاری‌ها و روستاییان تبدیل شود.

تعیین ۲۰۰ روستای هدف؛ سرمایه‌گذاری متمرکز و نتیجه‌محور
بر اساس مطالعات دفتر امور روستایی و شوراهای استانداری آذربایجان شرقی، ۲۰۰ روستا در سطح استان دارای قابلیت‌های ویژه برای جذب سرمایه‌گذاری هدفمند شناسایی شده‌اند.
در واقع آن گونه که دفتر امور روستایی و شوراهای استانداری آذربایجان شرقی اعلام کرده، سیاست آن پخش پراکنده منابع نیست، بلکه سرمایه‌گذاری باید در روستاهایی انجام شود که ظرفیت و آمادگی لازم را دارند. برای نمونه، در روستای کندوان – که از روستاهای هدف گردشگری است – پس از برگزاری همایش تخصصی با ارائه ۳۰۰ مقاله، هر ماه شورای راهبردی تشکیل می‌شود تا موانع توسعه – مانند احداث پارکینگ طبقانی برای ثبت جهانی دائم – به صورت عملیاتی رفع شود.

پشتیبانی ملی؛ درجه‌بندی کامل دهیاری‌ها و اعتبارات کم‌بهره
در سطح کلان، سازمان شهرداری‌ها و دهیاری‌های کشور با اقدامات حمایتی، بستر توسعه روستایی را هموارتر کرده است؛ مطابق گزارش‌ها، آذربایجان‌شرقی یکی از معدود استان‌هایی است که ۱۰۰ درصد دهیاری‌های دارای مجوز آن درجه‌بندی شده‌اند. این درجه‌بندی به ساماندهی فرآیندهای مالی، جذب نیرو و توزیع عادلانه‌تر منابع کمک شایانی می‌کند.
از سوی دیگر، علی قربانی، معاون سازمان شهرداری‌ها و دهیاری‌ها به تازگی در بازدید از روستاهای شهرستان شبستر در آذربایجان شرقی از تأمین اعتبارات کم‌بهره تا سقف پنج برابر بودجه سالانه دهیاری‌ها خبر داده است؛ به گفته وی بر اساس تفاهمنامه با بانک‌های عامل، دهیاری‌هایی که طرح‌های اقتصادی قابل دفاع ارائه دهند، می‌توانند از این تسهیلات ارزان‌قیمت برای اجرای پروژه‌های درآمدزا استفاده کنند.

الگویی برای توسعه متوازن منطقه‌ای
با توجه به آنچه که در بالا گفته شد و با جمع بندی اظهارات مقام های مسوول می توان گفت که تحول در مدیریت روستایی آذربایجان‌شرقی بر اصولی مانند گذار از توسعه دستوری به توسعه مشارکتی با محوریت دهیاران و جوامع محلی، آموزش‌های کاربردی و فرآیندمحور به جای آموزش‌های صرف تئوریک و تأمین مالی هوشمند از طریق اعتبارات هدفمند و طرح‌های اقتصادی، توسعه متناسب با ظرفیت‌های بومی مانند بوم‌گردی، کشاورزی ارزش‌افزا و صنایع دستی و در نهایت تقویت نهادهای جمعی مانند اتحادیه تعاونی‌ها برای افزایش تاب‌آوری اقتصادی، استوار است.
این رویکرد اگر با تداوم، نظارت و بازخوردگیری مستمر همراه شود، نه تنها می‌تواند الگویی برای سایر استان‌ها باشد، بلکه گامی اساسی در جهت تحقق «مهاجرت معکوس»، «تعادل بخشی منطقه‌ای» و «تحقق اقتصاد مقاومتی در سطح روستاها» خواهد بود، روستاهای آذربایجان‌شرقی امروز در حال تجربه‌ای نوین از توسعه هستند؛ توسعه‌ای که نه از پشت میزهای برنامه‌ریزی کلان، بلکه از دل مشارکت مردمی و عزم محلی می‌جوشد.
انتهای پیام/