تحلیل مستند «روباه و ماه صورتی»/ کارگردان غایب و کاراکتر قدرتمند

به گزارش نصر، کارگاه آموزش سینمای مستند همزمان با بزرگداشت روز ملی سینما، با حضور مهرداد اسکویی، عکاس، پژوهشگر و مستندساز ایرانی در پردیس سینمایی ۲۹ بهمن تبریز برگزار شد که با نمایش ویژه مستند «روباه و ماه صورتی» همراه بود؛ مستند «ثریا»، هنرمند افغانستانی فیلم که قصد مهاجرت، خروج از کشور و پیدا کردن مادرش را دارد و به‌صورت مستمر با راهنمایی و هدایت مهرداد اسکویی از زندگی خود برای «دایی مهرداد» فیلم می‌گیرد و این تصاویر پس از هفت سال به مستند «روباه و ماه صورتی» تبدیل شده است.

کارگردانی از راه دور؛ حذف کارگردان برای دیده‌شدن کاراکتر
اسکویی درباره تجربه ساخت «روباه و ماه صورتی» گفت: تمام فیلم مستند توسط ثریا اخلاقی، کاراکتر اصلی و هنرمند افغانستانی اثر، تصویربرداری شده و من طی ۴۳۰ جلسه از راه دور این شخصیت را کارگردانی می کردم. او طی ۵ سال، هزاران ویدیو تک شات را با یک گوشی سامسونگ S21 برای ما ثبت و ضبط و فایل‌های تصویری را از طریق تلگرام برای ما ارسال می‌کرد و ما امروز آرشیو این تصاویر را داریم.
وی از تجارب حسی خود در این مستند گفت: با توجه به داستان مستند که مهاجرت ثریا را روایت می‌کند، شرایط او به گونه‌ای بود که در مرزها، احتمال از دست رفتن هارد دیسک‌اش بود و او به ناچار آن را در لباسش پنهان می‌کرد. من رابطه حسی خیلی نزدیکی با کاراکترهای فیلم‌هایم دارم و در مورد ثریا هم شرایط به گونه‌ای بود که در آخرین تجربه گذر از مرز، چنان استرس و ترسی را تجربه کردم که توصیفش برایم بسیار دشوار است.
اسکویی در تشریح رویکرد خود در مستندسازی، از تجربه‌اش در ساخت چهارگانه کانون اصلاح و تربیت یاد کرد و گفت: یک‌بار پسری ترک‌زبان با لهجه شیرینش به میکروفون اشاره کرد و گفت صدای من از این شلنگ می‌رود. همان لحظه جهان فیلم برای من تغییر کرد. از فیلمبردار خواستم رد نگاه بچه را بگیرد و همان اتفاق جرقه‌ای برای شکل‌گیری این شیوه در ذهن من شد.
وی شیوه غیاب کارگردان در فیلم‌برداری را تجربه‌ای پسا کرونایی خواند و گفت: سال‌هاست در کارگردانی با کاراکترم مشارکت می‌کنم و به این نتیجه رسیده‌ام که با حذف واسطه‌ای به نام کارگردان، می‌توان خلوص اثر را بیشتر کرد. چهارگانه کانون اصلاح و تربیت به من یاد داد اگر خودم را حذف کنم، فیلم مسیر خودش را پیدا می‌کند. این تجربه به من جسارت داد که در «روباه و ماه صورتی» کاملاً حذف شوم و کارگردانی را از راه دور پیش ببرم.
کارگردان «روباه و ماه صورتی» درباره چالش‌های ساخت این فیلم گفت: یکی از دشواری‌های اصلی ما ساختار روایت خطی بود؛ زیرا حجم زیادی از تک‌شات‌هایی را داشتیم که ثریا برای ما می‌فرستاد و باید آنها را به یک روایت خطی تبدیل می‌کردیم. به همین دلیل سه فیلم‌نامه‌نویس در این پروژه حضور داشتند.
وی اظهار داشت: از ثریا می‌خواستم از بازی بچه‌ها، پرده‌ها، سایه‌ها و فضای اطرافش فیلم بگیرد چنان که اگر خودم آنجا بودم، احتمالاً همان تصاویر را ثبت می‌کردم. او از اتمسفر فضایی که در آن زندگی می‌کرد، برای من می‌گفت و من تلاش می‌کردم از طریق تصویر، همان جهان را شکل دهم.

انیمیشن؛ راهی برای ورود به جهان درونی کاراکتر
اسکویی درباره ورود انیمیشن به ساختار مستند نیز گفت: درون این شخصیت بسیار عمیق بود. او با هنر، با مجسمه‌سازی، نقاشی و موسیقی خوشحال بود و حتی با شخصیت‌های درونی خودش گفت‌وگو می‌کرد.
وی ادامه داد: روباه جزئ لاینفک نقاشی‌هایش بود و زمانی که از او نریشن می‌گرفتم، نقاشی‌هایش را نگاه و آن‌ها را به شکل شاعرانه توصیف می‌کرد. ایده استفاده از انیمیشن از همین‌جا شکل گرفت تا جهان درونی او از طریق آثار هنری‌اش ظهور پیدا کند.

موسیقی؛ قطره‌ای برای ساختن احساس در مستند
این مستندساز با اشاره به تفاوت میان خط اطلاعات و خط احساس در روایت مستند تصریح کرد: در یک فیلم مستند، یک خط اطلاعات داریم که اطلاعات می‌دهد و یک خط احساس که موسیقی نیز در آن قرار می‌گیرد. اگر این دو درست کنار هم قرار بگیرند، احساسات مخاطب بیشتر درگیر می‌شود.
اسکویی درباره موسیقی «روباه و ماه صورتی» گفت: معمولاً در فیلم‌ها موسیقی را حذف می‌کنم و اگر لازم باشد، قطره‌ای آن را می‌افزایم. در این فیلم به واسطه حضور انیمیشن، موسیقی اهمیت بیشتری پیدا کرد. ساخت موسیقی زمان برد و تلاش کردم در جان انیمیشن‌ها روح بدمد لذا در بخش‌هایی که انیمیشن وجود دارد از نی چوپانی استفاده شده. موسیقی فیلم نیز در چند جشنواره نامزد شده است.

ابزار مهم است اما نگاه فیلم‌ساز مهم‌تر
این هنرمند مستندساز که بیش از ۲۰ سال سابقه تدریس دارد، درباره نقش تجهیزات در فیلم‌سازی اذعان داشت: برند دوربین و ابزار مهم است اما اثر هنری فارغ از برند، معنا و مفهوم دارد. مهم این است که هنرمند چگونه به جهان نگاه می‌کند. من تقریباً با هر مدل دوربینی که وارد بازار شده، فیلم ساخته‌ام و هرگز از اشتباه کردن نمی‌ترسم و از آن استقبال می‌کنم.
وی همچنین افزود: جهان فیلم گاهی از همین اشتباهات غنایی پیدا می‌کند که با تجربه‌های صرفاً منطقی به دست نمی‌آید. کارگردانی امروز من در مستندهایم از همین اشتباهات شکل گرفته است.

سینما؛ صدای کسانی که شنیده نمی‌شوند
اسکویی درباره رویکرد انسان‌محور خود در مستندسازی گفت: پلان‌هایی که این بچه‌ها برای من می‌فرستند برایم کلاس درس است. آن‌ها ایده‌هایی می‌سازند که شاید هیچ‌کس دیگری نمی‌تواند آن را بسازد. من همیشه درباره مفاهیم جهان سؤال‌های اساسی دارم و گاهی همین بچه‌ها پاسخ سؤال‌هایم را به من می‌دهند.
وی ادامه داد: من بازیگر تئاتر بودم و سینما را خیلی دوست داشتم. تجربه خودکشی و سه بار ورشکستگی پدرم را دیده‌ام و در مقطعی همه‌چیز برایم متوقف شده بود. اینها درس‌هایی برای زندگی من شد و باعث شد بخواهم در سینما، صدای کسانی باشم که صدایشان شنیده نمی‌شود. ثریا، در دومین جشنواره بین‌المللی این مستند در فرانسه گفت که این فیلم و هنرم و «دایی مهرداد» زندگی من را نجات دادند. من معتقدم سینما مطمئناً می‌تواند نجات‌بخش باشد.

حمایت تبریزی‌ها در ساخت پروژه جدید
اسکویی با اشاره به حمایت مالی حامیان تبریزی از پروژه جدیدش، آن را مایه افتخار دانست و گفت: تبریز سرزمین پرورش چهره‌های بزرگی است که بسیار مایه فخر است. اسپانسرهای پروژه جدید ما تبریزی هستند و از ما حمایت کردند تا فیلم را بسازیم. این فیلم درباره «اسماعیل» پسر ۳۰ ساله نابینایی است که قصد فتح اورست را دارد و تنها در یک بعد مالی ساخت این پروژه که از ۴ سال پیش کلید خورده، می توان گفت که هزینه لباس او به تنهایی حدود دو میلیارد تومان است.
 

غیاب عاشقانه کارگردان؛ مجال کشف به مخاطب و فرصت رشد به کاراکتر
«سیاوش جمالی»، تهیه‌کننده جوان «روباه و ماه صورتی» نیز در این نشست درباره ویژگی‌های کاری اسکویی گفت: علاقه مهرداد اسکویی به کار گروهی، یکی از ویژگی‌های شاخص اوست. برخلاف بسیاری از هنرمندان که تمرکز اصلی‌شان بر خودشان است، اسکویی حواسش به تمام اعضای گروه هست و به آنها اعتبار می‌دهد.
وی درباره نگاه اسکویی به کارگردانی اظهار کرد: کانسپت مهرداد در هنر کارگردانی، پیچیدگی و توجه به غیاب است؛ اینکه چه چیزی را باید حذف کنیم تا مفهوم باقی بماند. او به مخاطب مجال کشف و به کاراکتر فرصت رشد می‌دهد.
 

گفتنی است، این برنامه که با همکاری دانشگاه فرهنگ و هنر الف و امور سینمایی حوزه هنری آذربایجان شرقی با تحلیل‌های «علی افتخار»، دبیر نشست برگزار شد، در نهایت بیش از آنکه صرفاً کلاس آموزش تکنیک‌های مستندسازی باشد، روایتی از تجربه چندین ساله اسکویی در مواجهه با انسان‌هایی بود که دوربین را از دست کارگردان گرفتند تا خودشان، دنیای کوچکشان را جهانی کنند.
این گزارش می افزاید، کتاب «غیاب عاشقانه»، دومين عنوان از مجموعه «اتفاق سينمايى» و اولين كتاب از مجموعه «سينماى مستند» است که در نشر «كارگاه اتفاق» منتشر شده. در این کتاب، «ستاره پيرخدرى»، پیش از ساخته شدن «روباه و ماه صورتى» و با تمركز بر سه فيلم نخست اسکویی، «چهارگانه كانون اصلاح وتربيت»، مفهوم مركزى کارگردانی اسکویی را چنان بررسی کرده که امكان تازه اى براى مواجهه با این فیلم وفهم پیوستگی آن با فيلم هاى پيشين مهرداد اسكويى فراهم كند.
انتهای پیام/