بازار فرش در چنگال غول آهنی

به گزارش نصر، تکنولوژی ربات‌بافت پدیده‌ای است که می‌توانست فرصتی برای ورود آسان‌تر این کالای ارزشمند به خانه‌های مردم باشد، اما در واقع به تهدیدی در بازار فرش تبدیل شده و منافع خریدار و بافنده و حتی تاریخ، هنر و هویت این هنر ایرانی را نشانه رفته است.
دستگاه‌های عظیم‌الجثه و گران‌قیمتی که می‌توانند با ظرافتی نزدیک به دستان یک بافنده ماهر، فرش‌های ابریشم‌بافی تولید کنند که تشخیص آن‌ها از نمونه اصل، برای افراد عادی ناممکن و تنها از عهده کارشناسان حرفه‌ای برمی‌آید.
با توجه به اینکه بخش قابل توجهی از قیمت فرش دستبافت، مربوط به دستمزد بافنده است، وقتی دستگاه جای دست انسان را می‌گیرد، هزینه تمام‌شده فرش به مراتب پایین‌تر می‌آید. اما اگر تولیدکننده این واقعیت را از خریدار پنهان کند و محصول تولیدشده با دستگاه را به قیمت فرش ابریشم دستبافت بفروشد، ماجرا دیگر صرفاً رقابت میان فناوری و هنر نیست؛ پای تضییع حق خریدار و تقلب در میان است.
این اتفاق از سوی دیگر می‌تواند تهدیدی برای آینده شغلی بافندگان محسوب شود. حرفه‌ای که همیشه جزو مشاغل پرزحمت اما کم‌اجرت بوده و صاحبان اصلی هنر، لزوماً سهمی متناسب با ارزش اقتصادی محصولی که خلق می‌کنند، نصیبشان نشده است. حالا یک غول آهنی ظاهر شده که می‌تواند امنیت شغلی آنها را بیش از پیش با مشکل مواجه کند و تک‌تک آنها را از زنجیره تولید کنار بزند.
تکنولوژی هرچند برای بشر مفید و مغتنم، اما زمانی که در عرصه‌هایی مانند هنر قدم می‌گذارد و با تقلب به خلق اثر بپردازد، مسئله شکل دیگری پیدا می‌کند. هنر زاده لحظه‌ها و احساسات تلخ و شیرین یک انسان است؛ تجربه‌ای که به هر شکلی در اثر او رسم می‌شود. شاید به همین دلیل است که نمی‌توان ارزش یک فرش دستبافت یا تابلو نقاشی را تنها در نقش و رنگ نهایی آن خلاصه کرد؛ بخشی از هویت آن، در زندگی زیسته‌ دست‌هایی است که آن را آفریده.
در این میان، شنیده‌ها حاکی از آن است که تولیدکنندگان نیز از تفاوت‌های میان کار دست و محصول دستگاه غافل نمانده‌اند و در برخی موارد، با افزودن گره‌های دستی و یا خطادار، به فرش‌های ربات‌بافت، تلاش می‌کنند تشخیص شیوه تولید را برای کارشناسان نیز دشوارتر شود.
ناگفته پیداست این آفت تنها محدود به فرش تبریز یا آذربایجان نیست. مشاهدات و گزارش‌های فعالان این حوزه نشان می‌دهد این دستگاه‌ها در بسیاری از شهرها و استان‌های مختلف کشور که در عرصه فرش فعال هستند مورد استفاده قرار می‌گیرد.
موضوعی که حالا نگرانی فعالان این حوزه را به دنبال داشته و در تشکل‌ها و اتحادیه‌های فرش نیز مورد بررسی و نقد قرار گرفته است.
بر همین اساس و برای بررسی دقیق اقدامات انجام‌شده برای مقابله با این امر، به سراغ علی سلیمانی، رئیس اداره فرش اداره‌کل صنعت، معدن و تجارت آذربایجان‌شرقی رفتیم و با خبری خوش، یعنی صدور بخش‌نامه مرکز ملی فرش ایران در این خصوص مواجه شدیم.

الزام درج «ماشینی» در فاکتور فرش‌های ربات‌بافت
رئیس اداره فرش سازمان صنعت، معدن و تجارت آذربایجان‌شرقی از ابلاغ بخشنامه الزام درج عنوان «فرش ماشینی» در برچسب و فاکتور فروش فرش‌های تولیدشده به شیوه‌های مکانیزه خبر داد و گفت: فروش فرش‌های ربات‌بافت به نام فرش دستبافت مورد پیگرد قرار می‌گیرد.
علی سلیمانی با اشاره به رواج شیوه‌های جدید تولید فرش اظهار کرد: عناوین مختلفی از جمله «ربات‌بافت»، «ماشینی» و «ابزاربافت» برای این نوع فرش‌ها به کار برده می‌شود که به صورت مکانیزه، اتوماتیک یا نیمه‌اتوماتیک تولید می‌شوند.
وی افزود: هر فرشی که با دست بافته نشده باشد، در تعریف، ماشینی محسوب می‌شود؛ هرچند در فرش‌های ربات‌بافت، متریال مورد استفاده کاملاً از جنس مواد اولیه فرش دستبافت است.

فناوری باید در خدمت سنت و هویت باشد
رئیس اداره فرش صمت آذربایجان‌شرقی با بیان اینکه این شیوه تولید بیشتر در فرش‌های بالای ۵۰ رج کاربرد دارد، گفت: تولید مکانیزه فرش‌های زیر ۵۰ رج از نظر اقتصادی صرفه ندارد و این موضوع از سوی تشکل‌ها و اتحادیه‌های مربوطه نیز بررسی شده است.
سلیمانی با اشاره به پیگیری این موضوع در سال‌های اخیر گفت: دست‌کم پنج سال است که شخصاً به عنوان رئیس اداره فرش صمت استان، موضوع فرش‌های تولیدشده به شیوه‌های مکانیزه را نه به دلیل وظیفه اداری بلکه از سر تعهد به این هویت این عرصه پیگیری می‌کنم.
وی ادامه داد: در مرکز ملی فرش ایران جلسات متعدد و مکاتبات و مذاکرات زیادی در این زمینه انجام شد و دستگاه‌های نظارتی نیز موضوع را پیگیری کردند تا این مسئله از نظر کارشناسی ساماندهی شود.
سلیمانی با تأکید بر اینکه نمی‌توان با فناوری مقابله کرد، اظهار کرد: به جای مقابله با فناوری، رویکرد ما مواجهه و مدیریت آن بوده است. فناوری به هر حال وجود دارد و وارد عرصه سنت شده است؛ بنابراین باید تلاش کنیم ضمن استفاده از ظرفیت‌های فناوری، هویت و اصالت فرش دستبافت حفظ شود.
وی افزود: حتی طراحان فرش از هوش مصنوعی به عنوان دستیار استفاده می‌کنند. با وجود اهمیت بالای عامل انسانی، نمی‌توان با پیشرفت فناوری مخالفت کرد. در این زمینه حتی کتاب‌هایی تألیف و کارگاه‌هایی نیز برگزار شده است. با این حال، هرگز نمی‌خواهیم سنت و هویت را فدای فناوری کنیم و تلاش داریم فناوری در خدمت سنت و هویت قرار گیرد.

بیش از ۶۰ درصد پیگیری‌ها از آذربایجان‌شرقی
رئیس اداره فرش صمت آذربایجان‌شرقی با بیان اینکه بخش قابل توجهی از پیگیری‌های این موضوع از سوی استان انجام شده است، گفت: بیش از ۶۰ درصد پیگیری‌ها و اقدامات در این زمینه از طرف آذربایجان‌شرقی انجام شد و در نهایت بخشنامه مربوطه به ۲۱ استان کشور ابلاغ شد.
وی افزود: بر اساس این بخشنامه، درج عنوان «فرش ماشینی» در برچسب و فاکتور فروش فرش‌هایی که به شیوه‌های مکانیزه تولید می‌شوند، الزامی است.
سلیمانی تاریخ ابلاغ این بخشنامه را ۳۱ تیرماه ۱۴۰۵ اعلام کرد و گفت: این بخشنامه مانع فروش فرش‌های ربات‌بافت نمی‌شود، اما فروشنده را ملزم می‌کند نوع تولید فرش را در برچسب و فاکتور مشخص کند. ممنوعیت مربوط به عرضه فرش ربات‌بافت با عنوان فرش دستبافت است.

فرش دستبافت بخشی از هویت آذربایجان است
سلیمانی با اشاره به جایگاه ویژه آذربایجان‌شرقی در حوزه فرش گفت: این استان یکی از مناطق مهم فرش کشور است به طوری که تبریز به عنوان پایتخت فرش دستبافت جهان شناخته شده و ۹ نشان جغرافیایی فرش دستبافت در سطح ملی برای این منطقه به ثبت رسیده است.
به گفته سلیمانی، هشت مورد از این ۹ نشان جغرافیایی در سازمان جهانی مالکیت فکری (WIPO) نیز به ثبت رسیده‌اند.

تشدید بازرسی‌ها و ورود تعزیرات
وی از آغاز اقدامات نظارتی برای اجرای بخشنامه خبر داد و گفت: این موضوع به شهرستان‌ها و تشکل‌های فرش استان اعلام شده و اخیراً نیز بر انجام بازدید و بازرسی تأکید کرده‌ایم. در این حوزه، تعزیرات نیز فعال است و روند با همکاری کارشناسان اتحادیه، به‌ویژه اتحادیه فروشندگان فرش دستبافت، دنبال خواهد شد.
سلیمانی افزود: پیش از این نیز در حوزه مواد اولیه ورود کرده‌ایم و با همکاری اتحادیه مربوطه، برای برخی از مواد اولیه‌فروشان و رنگرزان پرونده تشکیل و به تعزیرات حکومتی ارسال شده است.
وی با تأکید بر اهمیت فرهنگ‌سازی گفت: در کنار اقدامات قانونی، اطلاع‌رسانی نیز اهمیت زیادی دارد.
رئیس اداره فرش هشدار داد: اگر نوع تولید در فاکتور قید نشده باشد و غیردستبافت بودن فرش محرز شود، متخلف با جریمه چندبرابری قیمت فرش مواجه خواهد شد.

بیش از ۲ هزار فروشنده فرش در تبریز
سلیمانی با اشاره به تعداد فروشندگان فرش در تبریز گفت: بیش از ۲ هزار فروشنده فرش در تبریز فعالیت می‌کنند، اما به دلیل تخصص و مهارت بالای کارشناسان و استادکاران این شهر، تشخیص فرش‌های ربات‌بافت و برخورد با تخلفات میسر است؛ البته تشخیص این نوع فرش برای یک خریدار یا فرد عادی می‌تواند دشوار و غیرممکن باشد.

توصیه به خریداران: نوع بافت را در فاکتور قید کنید
سلیمانی از خریداران فرش خواست هنگام خرید درباره نوع بافت سؤال کنند و گفت: خریدار هنگام دریافت فاکتور باید از فروشنده بخواهد نوع بافت، ابعاد، رج و طرح فرش در فاکتور درج شود و فاکتور نیز دارای مهر و امضای فروشنده باشد.
سلیمانی خاطرنشان کرد: در صورتی که خریدار نسبت به نوع بافت فرش دچار تردید شود، می‌تواند از اتحادیه درخواست کارشناسی فرش داشته باشد.

 بخشنامه تا چه حد بازدارندگی خواهد داشت؟
حال با تمام این اوصاف، باید دید این بخشنامه در مرحله اجرا تا چه حد قدرت بازدارندگی خواهد داشت و اساساً ضمانت اجرای آن به چه صورت خواهد بود.
صدور بخشنامه زمانی می‌تواند در بازار اثرگذار باشد که پشت آن نظارت، بازرسی و سازوکار مشخصی برای برخورد با متخلف وجود داشته باشد. و اینجا همان نقطه‌ای است که پرسش‌های جدی‌تری شکل می‌گیرد؛ آیا مجموعه‌های نظارتی توان شناسایی و مقابله با تولیدکنندگانی که با سرمایه‌گذاری هنگفت وارد این عرصه شده‌اند، خواهند داشت؟ آیا جریمه و برخورد قانونی برای تولیدکننده یا فروشنده‌ای که محصول ربات‌بافت را به نام دستبافت عرضه می‌کند، آن‌قدر بازدارنده خواهد بود که سود حاصل از این تخلف را برای او بی‌معنا کند؟ آیا شفافیت در شیوه تولید را خواهند پذیرفت و محصول خود را با عنوان واقعی آن عرضه خواهند کرد یا با توجه به تفاوت قیمت میان ربات‌بافت و دستبافت، راه‌های دیگری برای پنهان کردن شیوه تولید پیدا خواهند کرد؟
از سوی دیگر، تشخیص این فرش‌ها نیز خود یک چالش جدی است. وقتی رئیس اداره فرش تبریز تأکید می‌کند تشخیص ربات‌بافت برای افراد عادی دشوار است و نیاز به تخصص کارشناسان و استادکاران دارد، نظارت بر بازاری با هزاران فروشنده و حجم قابل توجهی از معاملات فرش، کار ساده‌ای به نظر نمی‌رسد.
مسئله فقط تبریز هم نیست. تعداد قابل توجهی از این دستگاه‌ها در نقاط مختلف کشور فعال هستند. بخش مهمی از فرش‌های دستبافت تولیدشده در شهرها و استان‌های مختلف کشور، در بازار تهران عرضه و معامله می‌شوند. بنابراین اگر نظارت در شهرهای تولیدکننده انجام شود اما در بازار اصلی فروش با همان حساسیت ادامه پیدا نکند، همچنان راه برای ورود فرش‌های ربات‌بافت به بازار دستبافت باز خواهد ماند.
از همین رو، سؤال مهم اینجاست که آیا این بخشنامه در تهران نیز با همان جدیتی که در استان‌های تولیدکننده فرش دنبال می‌شود، اجرا خواهد شد؟
باید منتظر ماند و دید بخشنامه‌ای که پس از سال‌ها پیگیری صادر شده، در میدان عمل تا چه اندازه می‌تواند این مرز را حفظ کند.
انتهای پیام/