روایت یک قرن صنعت و انسان‌دوستی در کارخانه‌ای که هنوز کبریت «بی‌خطر» می‌سازد

به گزارش نصر، در قلب یکی از قدیمی‌ترین مراکز صنعتی ایران، کارخانه کبریت ممتاز تبریز هنوز دودکش‌های بلند و دیوارهای آجری‌اش، عطر چوب سوخته و بخار گوگردش را همچون سندی زنده از تاریخ صنعت کشور حفظ کرده است.
مجموعه‌ای که ریشه‌های آن به بیش از یک قرن پیش بازمی‌گردد و از نخستین واحدهای صنعتی مدرن ایران به شمار می‌آید.
روایت شکل‌گیری این کارخانه با نام خاندان «خوئی‌لر» گره خورده است که از اواخر دوره قاجار، تولید کبریت را از یک کارگاه سنتی به صنعتی سازمان‌یافته تبدیل کردند و سهم مهمی در شکل‌گیری صنعت نوین آذربایجان داشتند. در بازدید گروه خبری نصر از این کارخانه ، با «فرخ رحیم‌زاده خوییلر» رئیس هیئت مدیره کبریت ممتاز، گفتگو کردیم .

کارخانه کبریت ممتاز چگونه شکل گرفت و چه مسیری را برای صنعتی شدن طی کرد؟
آغاز این مسیر به سال ۱۲۸۵ بازمی‌گردد. زمانی که جوانان خاندان خویی‌لر تصمیم گرفتند تولید کبریت را به شکل جدی آغاز کنند. ابتدا دستگاه‌های روسی وارد شد و بین سال‌های ۱۲۹۰ تا ۱۲۹۷، همزمان با پایان جنگ جهانی اول، کارخانه به یک مجموعه صنعتی تبدیل شد. پس از آن از دولت درخواست مجوز رسمی کردیم و در سال ۱۳۰۱ فعالیت کارخانه در مجلس شورای ملی رسمیت یافت.

نقش دولت در توسعه این صنعت چه بود؟
دولت آن زمان حمایت قابل توجهی از این صنعت نوپا داشت. مجلس وظیفه تأمین نیاز استان آذربایجان شرقی را بر عهده کارخانه ما گذاشت و در مقابل، امتیازاتی از جمله ۱۵ سال انحصار تولید کبریت به خاندان خوییلر داده شد. بعدها با ورود کبریت‌های شوروی، رقابت جدی آغاز شد و همین مسئله باعث شد ماشین‌آلات مدرن از آلمان وارد شود و تولید صنعتی توسعه پیدا کند. حتی با ایجاد نظام استاندارد، کارگاه‌های دستی جمع‌آوری شدند تا تولید صنعتی جایگزین شود و این به نفع پیشرفت کبریت ممتاز بود.

از خانواده خویی‌لر و مسیر فکریشان بگویید که چطور در مسیر تولید صنعتی قدم گذاشتند؟
نگاه بزرگان این خانواده فقط اقتصادی نبود. در دوران مشروطه و سال‌های قحطی، برای تأمین غذای مردم کمک مالی می‌کردند. حاج محمدباقر خویی، در سال‌های سخت جنگ، نانوایی در کارخانه راه‌اندازی کرد و نان را میان مردم توزیع می‌کرد. بخشی از درآمد کارخانه نیز به کتابخانه تربیت تبریز اختصاص داشت. حتی در همان سال‌ها برای کارگران بیمه در نظر گرفته شد؛ اقدامی که در آن زمان بسیار پیشرو بود.

این نگاه اجتماعی امروز هم در کارخانه ادامه دارد؟
بله. ما معتقدیم دولت به تنهایی نمی‌تواند همه مسئولیت‌های اجتماعی را بر عهده بگیرد و بخش خصوصی باید نقش خود را ایفا کند. همین روحیه نوع‌دوستی، بخشی از فرهنگ تبریز است. تلاش کرده‌ایم این تفکر را در نسل‌های بعد نیز حفظ کنیم؛ اینکه تولید نه تنها برای کسب درآمد که برای خدمت به جامعه نیز باشد.

یکی از ویژگی‌های متفاوت کارخانه، توجه به کتاب و مطالعه است. این ایده چگونه شکل گرفت؟
ما باور داریم ریشه بسیاری از مشکلات جامعه، کم‌خواندن کتاب است. به همین دلیل در کارخانه قرائت‌خانه داریم و روزانه ۲۰ دقیقه مطالعه جزو ساعات کاری کارکنان محسوب می‌شود. علاوه بر آن، سیستم تشویقی، کلاس‌های آموزشی، سالن پینگ‌پنگ و برنامه‌های فرهنگی نیز برای کارکنان پیش‌بینی کرده ایم. این اقدامات باعث شده کارکنان کارخانه را متعلق به خود بدانند. تا جایی که حتی در دوران جنگ نیز کارخانه یک روز تعطیل نشد.

این مجموعه امروز چه فعالیت‌هایی فراتر از تولید کبریت انجام می‌دهد؟
سال‌هاست تلاش کرده‌ایم از اقتصاد چرخشی استفاده کنیم. از ضایعات صنایع دارویی، پوسته درختان و مواد اولیه دور ریز، محصولات جدید تولید می‌کنیم. اکنون حدود هشت محصول جدید از جمله نئوپان، چسب ژلاتینی، کود کشاورزی، زغال فشرده، لباس کار و برخی محصولات جانبی از همین ضایعات تولید می‌شود. حتی تولید لباس کار که از دوران کرونا آغاز شد، امروز ادامه دارد و درآمد آن به حساب بهزیستی واریز می‌شود.

موزه کبریت چه جایگاهی برای این مجموعه دارد؟
موزه کبریت بخشی از هویت کارخانه است. در دنیا نمونه‌های بسیار محدودی از موزه‌های تخصصی کبریت وجود دارد و موزه کارخانه ممتاز از معدود نمونه‌های فعال این حوزه است. تلاش کرده‌ایم این موزه در دسترس مردم و علاقه‌مندان قرار بگیرد تا تاریخ صنعت کبریت و نقش تبریز در این صنعت حفظ شود.

نماد شیر روی بسته‌های کبریت ممتاز چگونه انتخاب شد و چه معنایی دارد؟
بعد از بررسی چندین طرح گرافیکی، از سوئد که یکی از مهم‌ترین مراکز صنعت کبریت جهان بود، طرح شیر را انتخاب کردیم و گواهی استفاده از آن را نیز دریافت کردیم. این نشان بیش از ۳۰ سال است که به عنوان هویت بصری کبریت ممتاز شناخته می‌شود.

امروز صنعت کبریت ایران با چه چالش‌هایی روبه‌رو است؟
زمانی در گذشته، ۴۳ کارخانه کبریت در کشور فعالیت می‌کرد اما امروز تنها دو کارخانه باقی مانده و حدود ۸۰ درصد نیاز کشور توسط کارخانه ممتاز تأمین می‌شود. اگر این صنعت از بین برود، ناچار خواهیم بود این محصول را از کشورهای دیگر وارد کنیم. کبریت هنوز یک کالای استراتژیک و مصرفی است و اتفاقاتی مانند جنگ اخیر هم نشان داد که در شرایط بحرانی، همچنان یکی از نیازهای اساسی مردم است. لذا با همه پیشرفت های زمانه، تولید کبریت در کشور باید حفظ شود.

آینده این صنعت را چگونه ارزیابی می‌کنید؟
بزرگ‌ترین نگرانی ما کم‌رنگ شدن تعصب نسل جدید نسبت به این صنعت است. بسیاری از جوانان، نگاه صرفاً اقتصادی دارند و علاقه کمتری به ادامه فعالیت‌های صنعتی خانوادگی نشان می‌دهند. اگر این نگاه تغییر نکند، صنایع باسابقه‌ای مانند کبریت با خطر جدی روبه‌رو خواهند شد. معتقدم حفظ این صنعت فقط حفظ یک کارخانه نیست؛ حفظ بخشی از تاریخ صنعت، هویت و خودکفایی کشور است.
گفتنی است، امروز کارخانه کبریت ممتاز، تنها یک واحد تولیدی صرف نیست بلکه مجموعه‌ای فرهنگی و اجتماعی است که در کنار اشتغال حدود ۲۶۰ نفر، دومین موزه کبریت را دارد که پس از موزه کبریت سوئد، از نمونه‌های شاخص این حوزه در جهان به شمار می‌رود. همچنین کتابخانه، قرائت‌خانه، کلاس‌های آموزشی، نانوایی، سالن ورزش و طرح‌های نوآورانه بازیافت ضایعات صنعتی را در خود جای داده است. مجموعه‌ای که تلاش کرده ثابت کند صنعت، می‌تواند همزمان با تولید، فرهنگ، محیط‌زیست و مسئولیت اجتماعی را نیز پاس بدارد.
انتهای پیام/