خوی؛ پیشگام صنعت و تجارت در آذربایجان

میان بازرگانان و صاحبان دو بازار مهم تبریز و خوی، همواره روابط تجاری گرم و پویایی برقرار بوده است.
بر اساس اسناد و تحقیقات کارشناسان میراث فرهنگی، بازار خوی از لحاظ معماری و زیبایی، پس از بازارهای تاریخی تبریز، اصفهان و شیراز، چهارمین بازار مهم و دیدنی ایران به شمار می‌رود. این بازار در گذشته نیز به سبب وفور کالا و رونق تجارت، جایگاه ویژه‌ای در اقتصاد منطقه داشته است.

نقش خوی در تجارت و صادرات منطقه
از گذشته، بخشی از صنایع دستی، فرش دستباف، حبوبات و خشکبار تولیدی غرب آذربایجان توسط تجار خویی به تبریز منتقل و از آنجا به بازارهای داخلی و خارجی عرضه می‌شد. همچنین صادرات کالا، حبوبات، خشکبار و فرش از خوی به قفقاز و عثمانی نیز از طریق شبکه تجاری این شهر صورت می‌گرفت.

خویی‌ها و بنیان‌گذاری صنعت کبریت در تبریز
در سال ۱۲۹۴ خورشیدی، زنده‌یاد حاج محمدرحیم خویی در یکی از محله‌های شهر خوی کارخانه کوچکی برای تولید کبریت تأسیس کرد. با افزایش تقاضا و به منظور توسعه فعالیت خود، وی به همراه برادرزاده‌اش، محمدباقر، بخشی از تجهیزات و سرمایه خود را به تبریز منتقل کرد.
در سال ۱۳۰۰ خورشیدی، آنان دومین کارخانه کبریت‌سازی تبریز را پس از کارخانه کبریت توکلی، در محله باغمیشه راه‌اندازی کردند. استقرار کارخانه کبریت ممتاز در شرق تبریز نیز با ملاحظات اقتصادی همراه بود؛ زیرا انتقال چوب درختان تبریزی از مناطق اردبیل، سراب و باسمنج به این کارخانه آسان‌تر انجام می‌شد.

توسعه صنعت با حمایت دولت
صاحبان کارخانه کبریت ممتاز با جلب حمایت نمایندگان آذربایجان در مجلس شورای ملی و با استناد به نیاز کشور به توسعه صنعت کبریت‌سازی، موفق شدند مجوز تولید انحصاری و توزیع سراسری کبریت را از هیئت وزیران و سپس مجلس شورای ملی دریافت کنند. همچنین تجهیزات و دستگاه‌های جدید کبریت‌سازی را از آلمان و از طریق عثمانی وارد تبریز کردند.

سفر رضاشاه به کارخانه کبریت ممتاز
در سال ۱۳۰۶ خورشیدی، رضاشاه پهلوی در سفر خود به تبریز از کارخانه کبریت ممتاز در محله باغمیشه بازدید کرد و ضمن دیدار با مدیران و کارگران، بر تولید کبریت مرغوب و استاندارد تأکید نمود.
در این دیدار، کارگران کارخانه جعبه‌ای از طلای خالص، مزین به شیر و خورشید، تاج، الماس، زمرد و یاقوت را که درون آن یک جعبه کبریت سه‌رنگ قرار داشت، به شاه اهدا کردند. گزارش کامل این مراسم در صفحه دوم روزنامه اطلاعات مورخ ۲۷ شهریور ۱۳۰۶ منتشر شده است.

«تبریز باید دروازه ورود صنایع نوین به کشور باشد»
یکی از نکات قابل توجه این مراسم آن بود که رضاشاه با کارگران کارخانه به زبان ترکی سخن گفت و از تبریز به عنوان «دروازه ورود صنایع نوین به ایران» یاد کرد. این سخنان، جایگاه تاریخی تبریز و آذربایجان را در پیشگامی صنعتی کشور به خوبی نشان می‌دهد.

تداوم فعالیت کبریت ممتاز
صاحبان کارخانه کبریت ممتاز در دهه ۱۳۴۰ برای پاسخ‌گویی به نیاز کشور، کارخانه نئوپان‌سازی را در تبریز تأسیس کردند. در دهه ۱۳۵۰ نیز با خرید دستگاه‌های جدید از سوئد، کارخانه‌ای مدرن در شرق جاده اهر راه‌اندازی شد و سپس کارخانه دیگری در مشکین‌شهر استان اردبیل برای بهره‌گیری آسان‌تر از چوب درختان تبریزی تأسیس گردید.

در دهه ۱۳۹۰ نیز نخستین موزه کبریت ایران در جوار این کارخانه و با همکاری اداره کل میراث فرهنگی ایجاد شد. امروزه کارخانه کبریت ممتاز با بیش از ۱۰۵ سال سابقه، نزدیک به ۳۰ درصد نیاز بازار مصرف کبریت ایران را تأمین می‌کند.

منبعی برای مطالعه تاریخ صنعت ایران
به‌تازگی استاد دکتر رحیم‌زاده خویی و قاسم ترکان کتاب «نقش خویی‌ها در بنیان‌گذاری کبریت ایرانی در تبریز» را تألیف کرده‌اند؛ اثری مستند که می‌تواند برای علاقه‌مندان به تاریخ صنعت و کارآفرینی در ایران، منبعی ارزشمند و خواندنی باشد.

محمد فرج‌پور باسمنجی
انتهای پیام/