تناقض در یک روز تقویمی؛ ایران مهندس‌خیز و صنعت کم‌بهره از متخصصان

به گزارش نصر، در تقویم رسمی کشور، پنجم اسفند به نام روز مهندس ثبت شده است؛ مناسبتی که با سالروز تولد خواجه نصیرالدین طوسی هم‌زمان شده و یادآور سهم دانش و محاسبه در پیشرفت تمدن ایرانی است. با این حال، روز مهندس تنها یک مناسبت نمادین نیست؛ بلکه فرصتی برای بازخوانی جایگاه مهندسی در توسعه امروز ایران به شمار می‌رود؛ حوزه‌ای که از طراحی زیرساخت‌های عمرانی و صنعتی تا پیشبرد فناوری‌های نوین و اقتصاد دانش‌بنیان، نقشی تعیین‌کننده ایفا می‌کند. در شرایطی که کشور با چالش‌هایی چون فرسودگی زیرساخت‌ها، رقابت فناورانه منطقه‌ای و مهاجرت نیروهای متخصص روبه‌رو است، پرسش اصلی این است که مهندسی در ایران امروز چه جایگاهی دارد و برای ایفای نقش مؤثرتر در مسیر توسعه، چه موانعی باید برطرف شود؟ اولین نشانه‌های مهندسی به دوران باستان برمی‌گردد؛ زمانی که انسان‌ها برای ساخت سرپناه، ابزار شکار و سیستم‌های ابتدایی آبرسانی از دانش تجربی استفاده می‌کردند. در تمدن‌های باستانی مانند مصر و بین‌النهرین، ساخت اهرام، سدها و کانال‌های آبیاری بدون نوعی دانش مهندسی ممکن نبود.
در ایران باستان، نمونه شاخص مهندسی، سیستم قنات است؛ شاهکاری که قرن‌ها پیش از فناوری‌های مدرن، آب را از دل زمین به مناطق خشک منتقل می‌کرد. همچنین سازه‌های عظیمی مانند تخت جمشید نشان‌دهنده دانش پیشرفته معماری و مهندسی سازه در دوران هخامنشی است. در یونان و روم نیز مهندسی نظامی، جاده‌سازی و پل‌سازی توسعه یافت. رومی‌ها شبکه‌های جاده‌ای و آبرسانی ساختند که هنوز برخی از آنها پابرجاست.
در دوره تمدن اسلامی، دانش مهندسی با ریاضیات و نجوم پیوند خورد. یکی از چهره‌های شاخص این دوره خواجه نصیرالدین طوسی بود که با تأسیس رصدخانه مراغه ساختاری علمی و مهندسی برای پژوهش نجومی ایجاد کرد. در این دوره، ساخت ابزارهای مکانیکی، ساعت‌های آبی و سیستم‌های هیدرولیکی نیز پیشرفت کرد.

انقلاب صنعتی؛ تولد مهندسی مدرن
تحول جدی مهندسی در قرن هجدهم و با انقلاب صنعتی رخ داد. اختراع موتور بخار توسط James Watt مسیر تولید، حمل‌ونقل و صنعت را تغییر داد. از اینجا بود که مهندسی از یک مهارت تجربی به یک رشته علمی نظام‌مند تبدیل شد. دانشگاه‌ها شروع به تأسیس دانشکده‌های مهندسی کردند و شاخه‌هایی مانند عمران، مکانیک و برق شکل گرفتند. در قرن بیستم با ظهور برق، الکترونیک، هوافضا و سپس کامپیوتر، مهندسی وارد مرحله‌ای کاملاً جدید شد.
در ایران، آموزش مهندسی به شکل مدرن با تأسیس مدرسه دارالفنون در قرن نوزدهم آغاز شد. بعدها دانشگاه‌هایی مانند دانشگاه تهران و دانشگاه صنعتی امیرکبیر نقش مهمی در تربیت مهندسان ایفا کردند.
امروز مهندسی در ایران در حوزه‌هایی مانند نفت و گاز، عمران، فناوری اطلاعات، نانو فناوری و صنایع دفاعی حضور فعال دارد؛ اما چالش‌هایی مانند مهاجرت نیروهای متخصص، فاصله دانشگاه و صنعت و کیفیت اجرای برخی پروژه‌ها همچنان مطرح است.
مهندسی همیشه پاسخ به یک مسئله بوده است؛ از رساندن آب به کویر گرفته تا طراحی ماهواره و هوش مصنوعی. هر جا مسئله پیچیده‌تر شده، مهندسی هم پیشرفته‌تر شده است. چالش‌های مهندسی در جهان امروز اگر در گذشته مهندس با یک مسئله مشخص و محدود روبه‌رو بود، امروز با مسایلی مواجه است که چندبُعدی، پرریسک و جهانی‌اند. یک تصمیم اشتباه در طراحی یک شبکه برق، یک سامانه نرم‌افزاری یا یک زیرساخت شهری می‌تواند تبعات اقتصادی، امنیتی و حتی انسانی در مقیاس وسیع داشته باشد. به همین دلیل، مهندسی قرن بیست‌ویکم بیش از هر زمان دیگری با مسئولیت‌پذیری، اخلاق حرفه‌ای، پایداری محیط‌زیستی و امنیت داده گره خورده است.
در چنین شرایطی، پرسش اصلی دیگر این نیست که «چه چیزی می‌توان ساخت؟» بلکه این است که «چه چیزی را باید ساخت، با چه پیامدی و با چه میزان تاب‌آوری در برابر آینده‌ای نامطمئن؟» از این رو است که علم مهندسی چالش‌های متعددی را در پیش روی خود دارد که یکی از آنها تغییرات اقلیمی و بحران انرژی استعلم مهندسی چالش‌های متعددی را در پیش روی خود دارد که یکی از آنها تغییرات اقلیمی و بحران انرژی است.
مهندسان باید همزمان سه هدف متناقض "رشد اقتصادی"، "کاهش انتشار کربن" و "تأمین انرژی پایدار" را مدیریت کنند. گذار از سوخت‌های فسیلی به انرژی‌های تجدیدپذیر نیازمند بازطراحی شبکه‌های برق، ذخیره‌سازی انرژی و زیرساخت‌های شهری است. شکست در این حوزه یعنی تشدید بحران اقلیمی. دومین چالش به زیرساخت‌های فرسوده مربوط می‌شود. در بسیاری از کشورهای توسعه‌یافته، پل‌ها، شبکه‌های برق، سیستم‌های آب و فاضلاب مربوط به نیم‌قرن قبل‌اند. بازسازی آنها هزینه‌بر و پیچیده است و کوچکترین خطای مهندسی می‌تواند بحران انسانی ایجاد کند.
پیشرفت سریع سیستم‌های هوش مصنوعی، رباتیک و سامانه‌های خودران، سؤال‌های جدی درباره ایمنی، حریم خصوصی و مسئولیت حقوقی ایجاد کرده است. وقتی یک سیستم خودکار خطا کند، مسئولیت با چه کسی است؟ مهندس، شرکت، یا الگوریتم؟ و این موضوع چالش دیگری است که مهندسان باید به آن پاسخ دهند. از همه مهمتر چالش امنیت سایبری است؛ چرا که دیجیتالی شدن زیرساخت‌ها، آنها را در برابر حملات سایبری آسیب ‌پذیر کرده است. مهندسی امروز دیگر فقط طراحی فیزیکی نیست؛ باید همزمان دفاع دیجیتال هم باشد.مهندسی امروز دیگر فقط طراحی فیزیکی نیست؛ باید همزمان دفاع دیجیتال هم باشد.
مهندسی در آینه آمار؛ ایران در جمع کشورهای پرخروجی، اما با چالش بهره‌وری
بررسی آمارهای بین‌المللی نشان می‌دهد ایران از نظر تعداد فارغ‌التحصیلان مهندسی در زمره کشورهای با خروجی بالا قرار دارد. بر اساس گزارش‌های منتشرشده از سوی نهادهای بین‌المللی آموزش عالی در دهه گذشته، سالانه بیش از ۲۰۰ هزار نفر در رشته‌های مهندسی، تولید و ساخت‌وساز از دانشگاه‌های ایران فارغ‌التحصیل می‌شوند؛ رقمی که ایران را در میان کشورهای دارای بیشترین تعداد دانش‌آموختگان مهندسی قرار داده است.
همچنین سهم رشته‌های فنی و مهندسی از کل فارغ‌التحصیلان آموزش عالی در ایران بیش از ۳۰ درصد برآورد می‌شود؛ نسبتی که در مقایسه با بسیاری از کشورهای اروپایی و حتی برخی اقتصادهای پیشرفته، بالاتر است. این آمار نشان می‌دهد ساختار آموزش عالی ایران طی سال‌های گذشته تمرکز قابل توجهی بر تربیت نیروی فنی داشته است.
با این حال، شاخص «تعداد» الزاماً به معنای «کارآمدی» نیست. در سطح جهانی، گزارش‌های اقتصادی نشان می‌دهد کشورهایی که سرمایه‌گذاری مستمر در تحقیق و توسعه (R&D) دارند، سهم بیشتری از مهندسان خود را در صنایع پیشرفته، فناوری‌های نو و اقتصاد دانش‌بنیان به کار می‌گیرند. در بسیاری از اقتصادهای توسعه‌یافته، سهم هزینه‌های تحقیق و توسعه از تولید ناخالص داخلی بین ۲ تا ۳ درصد است؛ در حالی که این نسبت در ایران پایین‌تر گزارش می‌شود، موضوعی که بر میزان جذب و بهره‌وری مهندسان تأثیر می‌گذارد.
در حوزه مهاجرت نیز، آمارهای غیررسمی و گزارش‌های منتشرشده از سوی مراکز پژوهشی حاکی از خروج سالانه ده‌ها هزار نیروی متخصص از کشور است که بخش قابل توجهی از آن‌ها را فارغ‌التحصیلان رشته‌های فنی و مهندسی تشکیل می‌دهند. بررسی داده‌های کشورهای مهاجرپذیر نشان می‌دهد مهندسان ایرانی در بازار کار بین‌المللی حضور فعالی دارند و در بسیاری از موارد در مشاغل تخصصی مرتبط فعالیت می‌کنند؛ موضوعی که از یک سو نشان‌دهنده توان علمی این نیروها و از سوی دیگر بیانگر چالش‌های جذب و نگهداشت نیروی انسانی متخصص در داخل کشور است.
در سطح جهانی نیز وضعیت مهندسی دوگانه است: از یک‌سو برخی کشورها با اشباع فارغ‌التحصیلان در رشته‌های سنتی مواجه‌اند و از سوی دیگر در حوزه‌هایی مانند امنیت سایبری، نیمه‌رساناها، انرژی‌های نو و هوش مصنوعی با کمبود جدی نیروی متخصص روبه‌رو هستند. این عدم توازن، نشان می‌دهد مسئله اصلی در مهندسی امروز نه صرفاً تعداد دانش‌آموختگان، بلکه انطباق مهارت‌ها با نیازهای آینده اقتصاد جهانی است.مسئله اصلی در مهندسی امروز نه صرفاً تعداد دانش‌آموختگان، بلکه انطباق مهارت‌ها با نیازهای آینده اقتصاد جهانی است.
برآیند این آمارها نشان می‌دهد ایران از نظر ظرفیت تربیت مهندس در جایگاه قابل توجهی قرار دارد، اما چالش اصلی در مرحله بعدی یعنی «کاربست دانش»، «تجاری‌سازی فناوری» و «نگهداشت سرمایه انسانی» شکل می‌گیرد. به بیان دیگر، مسئله مهندسی در ایران بیش از آنکه کمبود عدد باشد، مسئله بهره‌وری و ساختار است. مهندسی در طول تاریخ، موتور پنهان تمدن‌ها بوده است؛ از مدیریت آب در سرزمین‌های خشک تا ساخت شبکه‌های دیجیتال جهانی. هر جا مسئله‌ای پیچیده‌تر شده، نقش مهندسان پررنگ‌تر شده است. امروز نیز جهان در نقطه‌ای ایستاده که کیفیت تصمیم‌های مهندسی می‌تواند مسیر اقتصاد، محیط ‌زیست و حتی امنیت جوامع را تعیین کند.
در سطح جهانی، چالش اصلی مهندسی «کنترل پیچیدگی» است؛ ایجاد تعادل میان رشد اقتصادی، پایداری زیست‌محیطی، امنیت سایبری و مسئولیت‌پذیری اخلاقی. اما در ایران، علاوه بر این پیچیدگی جهانی، مسئله ساختار، بهره‌وری و مدیریت سرمایه انسانی نیز مطرح است. تعداد بالای فارغ‌التحصیلان مهندسی یک مزیت بالقوه است، اما بدون پیوند مؤثر با صنعت، سرمایه‌گذاری پایدار در تحقیق و توسعه و نظام حرفه‌ای کارآمد، این مزیت به قدرت رقابتی تبدیل نخواهد شد.
اگر قرار است روز مهندس فقط یک مناسبت تقویمی نباشد، باید به فرصتی برای بازنگری جدی در سیاست‌های علمی، صنعتی و آموزشی تبدیل شود. آینده مهندسی نه در تعداد پروژه‌ها، بلکه در کیفیت حل مسئله، استاندارد اجرا و توان ماندگاری نیروی متخصص تعیین می‌شود. در نهایت، مهندسی زمانی معنا پیدا می‌کند که بتواند اعتماد عمومی را حفظ کند؛ اعتمادی که بر پایه دقت، مسئولیت و آینده‌نگری ساخته می‌شود.
انتهای پیام/