خط بریل نماد هویت اجتماعی نابینایان

به گزارش نصر، برای بسیاری از ما، این حق از مسیر چشم و نور می‌گذرد؛ اما انسان، برای دسترسی به دانش، هرگز به یک راه بسنده نکرده است.
جایی که دیدن ممکن نیست، لمس به میدان آمده است. خط بریل؛ نظامی ساده و دقیق. شش نقطه‌ای که امکان خواندن و نوشتن را بدون وابستگی به نور فراهم می‌کند.
بریل نه جایگزین نوشتن، نه ابزار استثنایی، بلکه یکی از دستاوردهای تمدنی برای تضمین دسترسی برابر به دانش است؛ دستاوردی که تاریخ آن در ایران، از تبریز آغاز می‌شود و امروز، بیش از هر زمان دیگری، نیازمند دیده‌شدن و حمایت است.
در تقویم جهانی، چهارم ژانویه، مصادف با چهاردهم دی‌ماه، به مناسبت زادروز لویی بریل، روز جهانی خط بریل نام‌گذاری شده است.
لویی بریل، نوجوان نابینای فرانسوی قرن نوزدهم، در ۱۵سالگی و با الهام از یک سیستم رمزگذاری لمسی مورد استفاده در ارتش، موفق شد خطی شش‌نقطه‌ای طراحی کند که امکان خواندن و نوشتن مستقل را برای نابینایان فراهم می‌کرد. این ابتکار، نقطه عطفی در آموزش و دسترسی نابینایان به دانش به شمار می‌آید.
خط بریل به‌تدریج از مرزهای فرانسه فراتر رفت و در کشورهای مختلف گسترش یافت؛ تا اینکه در ایران، حدود سال ۱۳۰۰ خورشیدی، برای نخستین‌بار توسط کشیش آلمانی ارنست یاکوب کریستوفر وارد تبریز شد. تلاش‌های او با همراهی محمدعلی خاموشی، از فعالان دغدغه‌مند تبریزی، زمینه‌ساز استانداردسازی خط بریل فارسی و شکل‌گیری نخستین آموزش‌های سازمان‌یافته نابینایان در کشور شد.
با وجود مستندات مکتوب معتبر درباره نقش محمدعلی خاموشی در پایه‌گذاری آموزش نابینایان و گسترش خط بریل در تبریز و ایران، تاکنون هیچ تصویر مستندی از این چهره تأثیرگذار در دسترس نیست.

اهمیت و جایگاه خط بریل برای نابینایان
دکتر روح‌الله ساعی، جامعه‌شناس و فعال اجتماعی حوزه افراد دارای معلولیت، در این‌باره می‌گوید: تبریز، همانند بسیاری از نخستین‌های تاریخ معاصر ایران، نقش مهمی در تعلیم و تربیت نابینایان و ناشنوایان داشته است.
او با اشاره به تلاش‌های انجام‌شده برای یافتن تصویری از محمدعلی خاموشی می‌افزاید: هدف از این جست‌وجو، معرفی چهره این شخصیت تأثیرگذار به جامعه و نمادسازی و مستندسازی تلاش‌های اوست؛ چرا که تاریخ اجتماعی این حوزه‌ها باید حفظ و از آن دفاع شود. با این حال، تاکنون هیچ تصویر روشن و قابل استنادی به دست نیامده است. 
دکتر روح‌الله ساعی در توضیح اهمیت و جایگاه خط بریل برای نابینایان، از آن به عنوان 6 نقطه‌ی جادویی یاد می‌کند: خط بریل حقیقتاً دنیای تاریک نابینایی را از بین برد و به افراد کمک کرد تا با با این 6 نقطه جادویی، به علم و دانش و هنر دست پیدا کنند.
ساعی باور دارد پیشرفت فناوری‌هایی مانند کتاب‌های گویا، کتاب‌های الکترونیکی و صفحه‌خوان‌های تلفن همراه هرگز نمی‌تواند جای خط بریل را بگیرد: به نظر من، آموزش خط بریل نه‌تنها همچنان ضرورت دارد، بلکه باید در کنار منابع صوتی و دیجیتال، توسعه هم پیدا کند. خط بریل هویت اجتماعی نابینایان را شکل می‌دهد.
بریل می‌تواند لذت مطالعه و نوشتن را برای فرد نابینا فراهم کند؛ مشابه همان تجربه‌ای که افراد بینا با خواندن کتاب چاپی دارند. به ویژه این خط نقش مهمی در تقویت سواد خواندن، افزایش تمرکز و یادگیری دارد و به‌ویژه برای نابینایان مطلق یا افرادی که از ابتدا نابینا بوده‌اند، همچنان گزینه ترجیحی است.
با این حال، به گفته این جامعه‌شناس، کمبود منابع بریل در سطح کشور یکی از چالش‌های جدی این حوزه است؛ چالشی که دسترسی برابر نابینایان به دانش و فرهنگ مکتوب را با محدودیت مواجه کرده است.
ساعی با اشاره به وضعیت منابع بریل در مقایسه با سایر گروه‌های اجتماعی می‌گوید: در حوزه کتاب‌های بریل با کمبود جدی مواجه هستیم و تقویت این بخش یک ضرورت است.
به گفته او، اگرچه کتاب‌های گویا و الکترونیکی به‌وفور در دسترس هستند، اما هزینه‌ بالای تولید کتاب بریل، مانع از توسعه آن است: چاپ هر جلد کتاب بریل هزینه‌بر است و افزایش شدید قیمت کاغذ، این روند را دشوارتر کرده است. در چنین شرایطی، حمایت‌های دولتی نقش تعیین‌کننده‌ای در تداوم و گسترش منابع بریل دارد.

مراکز دارای منابع بریل در آذربایجان شرقی
این کارشناس حوزه نابینایان که مسئولیت بخش نابینایان کتابخانه مرکزی تبریز را نیز بر عهده دارد، مراکز دارای منابع بریل را محدود به سه مرکز کتابخانه مرکزی تبریز، کتابخانه اوحدی مراغه‌ای و کتابخانه پارک شهر مرند معرفی کرد و گفت: تعداد کتاب‌های بریل موجود در کتابخانه مرکزی  تبریز حدود دو هزار نسخه است و طبیعتاً موجودی دو مرکز دیگر استان به مراتب کمتر و ناکافی‌تر است.
ساعی در ادامه توضیح داد که اگرچه نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور وظیفه ذاتی در حوزه چاپ کتاب بریل ندارد، اما به دلیل کمبود شدید ناشران فعال در این حوزه، ناچار به تجهیز و راه‌اندازی مراکز چاپ بریل در برخی استان‌ها شده است: یکی از این مراکز در تبریز فعالیت می‌کند و امسال کتابخانه مرکزی تبریز به‌عنوان ناشر برتر بریل کشور در جشنواره کتاب سال افراد دارای معلولیت (جشنواره کاما) معرفی شد.
لازم به ذکر است کتابخانه مرکزی تبریز در حال حاضر حدود ۴۵۰ عضو فعال نابینا دارد و علاوه بر ارائه خدمات کتابخانه‌ای همچون امانت کتاب‌های بریل و گویا، به یکی از کانون‌های فرهنگی ـ آموزشی نابینایان استان تبدیل شده است.
به گفته مسئولان این بخش، کتابخانه مرکزی تبریز برای نخستین بار در کشور، دوره آموزشی کمک‌های اولیه ویژه نابینایان را با همکاری جمعیت هلال‌احمر شهرستان تبریز برگزار کرده است. برگزاری دوره‌های جهت‌یابی، آموزش بازی‌های فکری و هوشی برای کودکان نابینا در گروه‌های سنی زیر ۷ سال و ۸ تا ۱۰ سال، و مناسب‌سازی بازی‌هایی مانند منچ، دوز، مار و پله و شطرنج از دیگر فعالیت‌های این مجموعه است.
این کتابخانه برای تسهیل دسترسی اعضای خارج از تبریز، خدمات «پست کتاب» را برای شهرستان‌ها و روستاها ارائه می‌دهد؛ اقدامی که باعث شده برخی از اعضای ساکن شهرستان‌ها حتی مشارکت فعال‌تری نسبت به اعضای داخل شهر داشته باشند. همچنین در سطح شهر تبریز، ارسال رایگان کتاب برای برخی از اعضا از طریق پیک انجام می‌شود.
نباید از این نکته غافل شد که اهمیت خط بریل برای نابینایان فقط در بعد سوادآموزی و آموزش‌های آکادمیک خلاصه نمی‌شود. همان‌طور که پیشتر هم مطرح هویت اجتماعی نابینایان و همچنین استقلال فردی آنها نیز با این پدیده گره خورده است.
مسئله «استقلال» یکی از بنیادی‌ترین مطالبات جامعه نابینایان است و خط بریل، دسترس‌پذیری و فناوری‌های نوین، هر یک نقشی مکمل در تحقق آن دارند. استقلال برای فرد نابینا، تنها به معنای حرکت بدون کمک نیست، بلکه دسترسی برابر به آموزش، انجام فعالیت‌های روزمره، مهارت‌آموزی و اشتغال را نیز دربرمی‌گیرد.

فناوری‌های نوین
حسین پورعلی، مدیرعامل مؤسسه خیریه نابینایان «بصیر»، با اشاره به نقش فناوری‌های نوین به‌ویژه هوش مصنوعی می‌گوید:هوش مصنوعی نقش مهمی در تسهیل زندگی ما داشته است. تلفن‌های هوشمند و فناوری‌های نوین، با وجود محدودیت‌ها و تحریم‌ها و در دسترس نبودن برخی نرم‌افزارها در ایران، بسیاری از مشکلات را کاهش داده‌اند. با استفاده از نرم‌افزارهای گویا در رایانه و گوشی، قادر به انجام کارهایی هستیم که در گذشته غیرممکن و پرچالش بود. انجام آسان و بی‌دغدغه فعالیت‌های بانکی از جمله کارهایی است که به کمک رشد تکنولوژی میسر شده است. حتی عزیزانی داریم که از این طریق در حوزه برنامه‌نویسی، صوتی‌سازی کتاب‌ها و سایر امور دستاوردهای قابل توجهی حاصل کرده اند.
به گفته او، آموزش مهارت‌هایی مانند آشپزی، خودآرایی، صنایع‌دستی، مهارت‌های رایانه‌ای (ICDL) که در موسسه انجام می‌شود مسیر اشتغال و کارآفرینی را برای بسیاری از افراد نابینا هموار کرده است؛ مسیری که پیش‌تر دست‌نیافتنی به نظر می‌رسید.
پورعلی در ادامه شرح فعالیت‌های فرهنگی ـ آموزشی این مؤسسه می‌افزاید: با همکاری صدا و سیمای مرکز استان، استودیویی در موسسه راه‌اندازی شده که در آن اعضای افتخاری، کتاب‌های درسی دانش‌آموزان و دانشجویان نابینا را به‌صورت گویا ضبط می‌کنند؛ اقدامی که دسترسی به آموزش را تسهیل کرده و وابستگی را کاهش می‌دهد.»
مدیرعامل موسسه بصیر نیز این فعالیت‌ها و امکانات را جایگزین خط بریل ندانسته و خواستار حل مشکلات مرتبط با آن است: هزینه نوشت‌افزارها و تجهیزات آموزشی برای ما بسیار بالاست. ابزارهایی مانند چاپگرهای خانگی بریل و ماشین تایپ پرکینز قیمت‌های بسیار بالایی دارند و حتی ابتدایی‌ترین وسایل نوشتن و آموزش بریل، مانند لوح و قلم، نیز بسیار هزینه‌بر هستند. به علاوه گرانی کاغذ، به‌ویژه کاغذ بریل، باعث شده بسیاری از نابینایان کمتر از خط بریل استفاده کنند که این موضوع به ضعف در املا و درست‌نویسی منجر می‌شود.
از سوی دیگر، در مدرسه نابینایان با مشکل جدیدی روبرو هستیم و آن عدم تسلط معلمان به خط بریل است که تأثیر مستقیمی روی کیفیت آموزش دانش‌آموزان دارد. در همین راستا، پس از جلساتی که با رئیس سازمان آموزش‌وپرورش استثنایی داشتیم، مقرر شده کلاس‌های آموزش خط بریل برای معلمان برگزار شود که امیدوارم نتایج مثبتی به همراه داشته باشد.
مشاهدات نشان می‌دهد در کشور ما قوانین الزام‌آوری در استفاده از خط بریل وجود ندارد. این در حالی است که در کشورهای پیشرفته، تولیدکنندگان دارو، مواد غذایی و همچنین طراحان فضاهای شهری و ساختمان‌های عمومی، ملزم به استفاده از خط بریل هستند.
دکتر روح‌الله ساعی با اشاره به اصل «دسترس‌پذیری» توضیح می‌دهد که استقلال واقعی زمانی محقق می‌شود که محیط اجتماعی نیز برای حضور نابینایان آماده باشد.
وقتی یک نابینا وارد آسانسور می‌شود و به دلیل وجود بریل روی دکمه طبقات، نیازی به پرسش از دیگران پیدا نمی‌کند، حس استقلال خوشایندی را تجربه می‌کند که جزو ابتدایی‌ترین حقوق شهروندی اوست.
یا وقتی قادر است داروی مورد نیاز خود را به راحتی از دیگر داروها تشخیص دهد اعتماد و عزت نفس بیشتری را تجربه کند. اما چند درصد از شرکت‌های داروسازی اقدام به درج مشخصات محصول با خط بریل کرده‌اند؟ تحقق این حقوق نیازمند سیاست‌گذاری، قانون‌گذاری و نگاه مسئولانه نهادهای تصمیم‌گیر است و مسیر استقلال، مشارکت اجتماعی و برابری را برای نابینایان هموارتر می‌کند.

گزارش از سئویل محدث