به گزارش نصر، احد نژاد ابراهیمی امروز شنبه در گفت‌وگو با ایرنا، اظهار کرد: در شمال شرقی کلانشهر تبریز، محوطه‌ای تاریخی و کوهپایه‌ای قرار دارد که میان مردم و پژوهشگران با نام ربع رشیدی شناخته می‌شود؛ نامی که ریشه در بانی نامدار آن، خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی، وزیر برجسته‌ی دوران ایلخانی است.
وی افزود: پیرامون این مجموعه‌ی شگفت‌انگیز، روایت‌ها و دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد. برخی آن را فقط یک شهر دانشگاهی بزرگ می‌دانند و برخی دیگر با استناد به بقایای باستان‌ شناختی، آن را قلعه‌ای دفاعی متعلق به دوران صفوی می‌پندارند ولی کاوش‌های باستان شناسی نشان می‌دهد که لایه‌های کهن‌ تر ربع رشیدی در عمق لایه‌های زیرین آن مدفون شده است.
وی ادامه داد: در سال‌های اخیر، گاه اظهارنظرهایی شتاب‌ زده و غیرعلمی مطرح شده که این مجموعه را به شکلی ساده‌ انگارانه، نخستین شهر دانشگاهی جهان معرفی می‌کنند. حتی برخی مسئولان به اشتباه ادعا کرده‌اند که ربع رشیدی با همین عنوان در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده است. اما بررسی دقیق وب‌ سایت و اسناد رسمی یونسکو نشان می‌دهد که آنچه به ثبت جهانی رسیده، خود محوطه باستانی نیست بلکه وقفنامه‌ی ربع رشیدی است که در سال ۲۰۰۷ میلادی در فهرست حافظه جهانی یونسکو جای گرفته است.
نژادابراهیمی گفت: سند وقف نامه ربع رشیدی یک سند مکتوب بی‌ بدیل و گنجینه‌ای است که متاسفانه مروجان ادعاهای سطحی، توجهی به ارزش واقعی آن ندارند. برای شناخت واقعی ربع رشیدی، باید دانست که وقفنامه در اینجا فقط یک برگه سند مالی یا حقوقی برای انتقال ملک نیست بلکه یک فیلمنامه‌ی مکتوب و دستورالعمل دقیق برای اداره‌ی یک زندگی شهری کامل بود. خواجه رشیدالدین با اشراف عمیق بر آرای فلاسفه و اندیشمندان مسلمان پیش از خود و حکیمانی که در پی ساختن مدینه‌ی فاضله و جامعه‌ی آرمانی بودند، تلاش کرد تا با نگاهی کاملا عمل‌ گرایانه، آرمانشهر ذهنی فلاسفه را از صفحات کتاب‌ها بیرون بکشد و آن را در کالبد واقعی یک شهرک زنده، پویا و علمی به منصه ظهور برساند.

ربع رشیدی، نمونه‌ای از تلاقی اندیشه‌های فلسفی با واقعیت شهرسازی در تاریخ ایران
وی افزود: ربع رشیدی را می‌توان نمونه‌ای از تلاقی اندیشه‌های فلسفی با واقعیت شهرسازی در تاریخ ایران دانست. شکل‌ گیری مفهوم آرمانشهر در تفکر پسااسلامی، نتیجه ترکیب اندیشه‌های سیاسی و فلسفی گذشته با آموزه‌های دینی و نهادهای تمدن اسلامی بود. این روند پویا در طول چند قرن ادامه یافت و به‌ تدریج از ایده‌ها و نظریه‌های ذهنی و انتزاعی به الگوهای نهادی و عملی در اداره و ساخت شهرها تبدیل شد.
وی ادامه داد: آغاز این جریان را می‌توان در اندیشه‌های ابونصر فارابی، فیلسوف قرن چهارم هجری، جستجو کرد. او در کتاب‌های «آراء اهل المدینه الفاضله» و «السیاسه المدنیه»، شهر را مانند پیکره‌ای ارگانیک و منسجم می‌دانست که با محوریت رئیس اول (فردی برخوردار از حکمت و ویژگی‌های پیامبری) در کنار یکدیگر فعالیت می‌کنند. از نگاه فارابی، هدف اصلی چنین شهری، رساندن انسان‌ها به بالاترین مرتبه سعادت از طریق تقسیم وظایف اجتماعی و ترویج فضیلت‌های اخلاقی بود.
این استاد دانشگاه گفت: در همین دوره، اخوان‌ الصفا نیز الگوی آرمانشهر خود را بر پایه همکاری و مشارکت اجتماعی مطرح کردند. آن‌ها جامعه را به چهار گروه تقسیم می‌کردند؛ از پیشه‌ وران تا افرادی که به حقیقت و معرفت دست یافته‌اند. در این الگو، مالکیت مادی اهمیت کمتری داشت و اشتراک در دانش و معرفت، اصل اساسی جامعه به شمار می‌رفت.
وی افزود: در مرحله بعد، ابن‌ سینا، فیلسوف قرن پنجم هجری، در کتاب «شفا» اندیشه آرمانشهر فارابی را از یک نظریه فلسفی و سیاسی به سمت الگویی عملی‌ تر و مبتنی بر قوانین اجتماعی و حقوقی برد. او شهروندان را به سه گروه مدبران(مدیران)، صناع(صنعتگران) و حفاظ(محافظان) تقسیم کرد و بر ضرورت تدوین قوانین مربوط به کار، جلوگیری از بیکاری و ایجاد صندوق‌های حمایتی و موقوفات برای کمک به بیماران و افراد ناتوان تاکید داشت.
وی ادامه داد: پس از شیخ الرئیس، ابوحامد غزالی در قرن پنجم هجری، در کتاب «احیاء علوم‌ الدین»، شهر را به بدن انسان تشبیه کرد و مشاغل و گروه‌های مختلف اجتماعی را به اندام‌های آن مانند دانست. از نگاه او، هماهنگی میان اصناف بازار، قاضیان، پزشکان و دستگاه اداری، برای حفظ سلامت و پایداری شهر ضروری بود. این اندیشه‌ها در قرن هفتم هجری و در آثار خواجه نصیرالدین طوسی، به‌ خصوص کتاب‌های «اخلاق ناصری» و «اوصاف‌ الاشراف»، شکل منسجم‌ تری پیدا کرد. طوسی جامعه آرمانی را بر پایه پنج گروه اجتماعی بنا کرد که شامل دانشمندان و افراد صاحب فضیلت، سخنوران، مهندسان و پزشکان، نظامیان و افراد برخوردار از ثروت می‌شد.
نژادابراهیمی اظهار کرد: خواجه تنها به طرح نظری این اندیشه‌ها بسنده نکرد و برای نخستین بار در دوره ایلخانی با تاسیس مجموعه علمی رصدخانه مراغه، که شامل رصدخانه، مرکز آموزش و پژوهش، کتابخانه‌ بزرگ و شبکه موقوفات مستقل می‌شد، نمونه‌ای فیزیکی از یک شهر اهل حکمت در مقیاس یک مرکز علمی و پژوهشی را بنا کرد.
وی افزود: نقطه تکامل و اوج این روند فکری و عملی فلسفی در آستانه‌ قرن هشتم هجری و در اندیشه و عمل خواجه رشیدالدین فضل‌ الله همدانی پدیدار شد. خواجه رشیدالدین در کتاب «الوقفیة الرشیدیة»، اندیشه‌ها و نظریه‌های پیشینیان درباره جامعه آرمانی را به برنامه‌ای عملی برای ساخت، مدیریت و تعیین کاربری بخش‌های مختلف ربع رشیدی تبریز تبدیل کرد. به این ترتیب، ربع رشیدی را می‌توان نمونه‌ای از تبدیل اندیشه‌های فلسفی درباره شهر آرمانی به یک مجموعه شهری با ساختار و کارکردهای مشخص دانست.
وی ادامه داد: ربع رشیدی تنها یک مجتمع آموزشی نبود، بلکه شهری مستقل، محصور و خودکفا بود که در آن، فضیلت فارابی، حقوق مدنی و نظام اوقافی سینوی، تشکل اصناف غزالی و سازمان‌ دهی اداری علمی طوسی در قالب فضاهای مسکونی مدرسان و طلاب، دارالشفا، دارالکتب، دارالتصنیف، کوی پیشه‌ وران، باغات و شبکه هیدرولیک آب متبلور شد.
این استاد دانشگاه هنر اسلامی تبریز گفت: ربع رشیدی را می‌توان مهم‌ ترین نمونه از تبدیل ایده شهر آرمانی در متون فلسفی به یک شهر واقعی با محوریت علم و دانش در جهان اسلام دانست؛ مجموعه‌ای که توانست این اندیشه‌ها را در قالب یک ساختار شهری پایدار و عملی به نمایش بگذارد. با این حال، برخی بررسی‌های ساده‌ انگارانه باعث شده است اهمیت تاریخی و جایگاه واقعی ربع رشیدی به‌ درستی شناخته نشود. یکی از آسیب‌های جدی در مطالعات معاصر تاریخ معماری و شهرسازی، تحمیل اصطلاحات و الگوهای غربی برای توضیح نهادهای پیچیده تمدن اسلامی است. این رویکرد گاهی باعث می‌شود پدیده‌های تاریخی جهان اسلام را فقط با نمونه‌های مشابه اروپایی مقایسه کنیم یا آن‌ها را به الگوهای شناخته‌ شده غربی تقلیل دهیم و در نتیجه، ویژگی‌های مستقل و ارزش‌های تاریخی آن‌ها نادیده گرفته شود.
وی خاطرنشان کرد: اطلاق عنوان شتاب‌ زده «شهر دانشگاهی» به مجموعه تاریخی ربع رشیدی تبریز، نمونه‌ای از همین اشتباه در بررسی‌های تاریخی است. واژه دانشگاه در تاریخ اروپا، به‌ خصوص در قرون وسطی(از منشور امپراتوری فردریک یکم بارباروسا در ۱۱۵۵ میلادی برای بولونیا، تا منشورهای پاپ اینوسنت سوم برای پاریس و شکل‌گیری کالج‌های مرتون و بالیول در آکسفورد)، به نهادهایی گفته می‌شد که ساختاری خودگردان و صنفی برآمده از میان قدرت‌های شهرداری‌ها، کلیسا و دربار و بر پایه امتیازات حقوقی ویژه این نهادها داشتند. حتی در آخرین نمونه‌ طراحی شده آن، شهر دانشگاهی آلکالا د انارس در اسپانیا که در سال ۱۴۹۹ میلادی به ابتکار کاردینال خیمنس د سیسنروس طراحی و سپس ثبت جهانی شد، ساختار شهر بر پایه آموزه‌های مسیحیت، اختیارات کلیسا و نظام کالج‌های دوره رنسانس شکل گرفته بود.
وی افزود: استفاده از عنوان دانشگاه برای مراکزی مانند جندی‌ شاپور در دوره ساسانی نیز بیشتر متاثر از توصیف‌های پژوهشگران غربی درباره فعالیت‌های علمی و پزشکی آن بوده و لزوما به معنای وجود ساختار حقوقی و سازمانی مشابه دانشگاه‌های امروزی نیست. بررسی دقیق ربع رشیدی و مقایسه آن با این نمونه‌ها نیز نشان می‌دهد که این مجموعه از نظر ساختار حقوقی، اقتصادی، اجتماعی و کالبدی تفاوت‌های اساسی با یک شهر دانشگاهی داشته است. این تفاوت‌ها را می‌توان از چند جنبه بررسی کرد.

تفاوت ربع رشیدی با شهر دانشگاهی در نظام حقوقی و تامین منابع مالی
نژادابراهیمی اظهار کرد: در دانشگاه‌های قدیمی اروپا، ساختار صنفی و حقوقی نقش محوری داشت به‌گونه‌ای که برخی از آن‌ها از شهریه دانشجویان، مانند دانشگاه بولونیا و برخی دیگر از کمک‌های مالی پادشاهان و مقامات کلیسا، مانند دانشگاه‌های پاریس و آکسفورد، تامین می‌شدند اما ربع رشیدی بر پایه یکی از مهم‌ترین نهادهای اقتصادی و حقوقی تمدن اسلامی، یعنی وقف، اداره می‌شد.
وی افزود: خواجه رشیدالدین فضل‌ الله همدانی با انتقال مالکیت و وقف املاک، قنات‌ها، باغ‌ها، واحدهای تجاری و زمین‌های کشاورزی در مناطق مختلفی از آناتولی، بین‌ النهرین، فارس، خوزستان، آذربایجان و حتی هند، چرخه اقتصادی بسته‌ای ایجاد کرد که استقلال منابع مالی این نهاد علمی جدا از اراده متغیر پادشاهان ایلخانی تضمین شده بود. به این ترتیب، درآمد موقوفات برای تامین هزینه‌های علمی، خدماتی و اجتماعی ربع رشیدی اختصاص می‌یافت و امکان ادامه فعالیت‌های آن را بدون وابستگی مستقیم به کمک‌های مقطعی حکومت فراهم می‌کرد.
وی ادامه داد: ربع رشیدی فقط یک سندیکای صنفی متشکل از استادان و دانشجویان و متقاضی دستمزد نبود، بلکه مجموعه‌ مولد زیستی-علمی بود که درآمدهای موقوفات آن، بازتوزیع عادلانه پروت را برای تداوم حیات علمی و مدنی تضمین می‌کرد.
این استاد دانشگاه، دیگر تفاوت ربع رشیدی را در جایگاه ویژه وقفنامه در برنامه‌ ریزی و اداره شهر عنوان کرد و گفت: موضوع بی همتایی وقفنامه «الوقفیة الرشیدیة» در مقام مانیفستی برای زیست شهری چندبعدی نیز مطرح است. هیچ‌ یک از مراکز شهری غرب و شرق در قرن‌های سیزدهم و چهاردهم میلادی، دارای متنی هم‌تراز با وقفنامه‌ی ربع رشیدی نیستند. این سند که نسخه اصلی آن به خط مولف و کاتبانش باقی مانده و در سال ۲۰۰۷ میلادی در فهرست حافظه جهانی یونسکو به ثبت رسیده است، فقط یک سند حقوقی برای انتقال اموال و تعیین موقوفات نیست، بلکه اطلاعات گسترده‌ای درباره ساختار فضایی، شیوه اداره و فعالیت‌های مختلف این مجموعه در اختیار می‌گذارد.
وی افزود: در این وقفنامه، محل استقرار دقیق بخش‌هایی مانند دارالشفا، دارالکتب، روضه، خانقاه، دارالتصنیف، کوچه‌ باغ‌ها، محل سکونت مدرسان و پزشکان و محله رشیدآباد مشخص شده است. همچنین نظام نامه مدیریت خدمات شهری است که دستورالعمل‌های لایروبی قنات‌ها، مدیریت توزیع آب آشامیدنی و کشاورزی، نظافت محیط و جمع‌ آوری و دفن بهداشتی زباله‌ها به صورت کامل نوشته شده است.
وی ادامه داد: این سند همچنین به عنوان یک سازمان کار و چرخه تولید دانش شناخته می‌شود که جزئیات فعالیت‌های علمی و آموزشی از جمله ساعات مباحثه، رابطه استاد و شاگرد، حقوق و مستمری پزشکان و جراحان جهان اسلام، هند و چین، محل اسکان صدها طلبه و کاتب و هزینه‌های مربوط به نسخه‌ برداری، صحافی و تذهیب کتاب‌ها را روشن می‌سازد و حتی برای تکثیر آثار علمی و تاریخی و ارسال آن‌ها به دیگر مناطق جهان اسلام برنامه‌ ریزی شده بود. به این ترتیب، وقفنامه ربع رشیدی را می‌توان سندی دانست که علاوه بر تعیین منابع مالی، بخش مهمی از ساختار فضایی، اداری، خدماتی و علمی یک مجموعه شهری را تشریح می‌کند.

برخورداری از ساختار اقتصادی و اجتماعی فراتر از آموزش
نژادابراهیمی، یکی دیگر از تفاوت‌های مهم ربع رشیدی با شهر دانشگاهی را گستردگی فعالیت‌های آن است عنوان و تشریح کرد: در برداشت متعارف غربی از شهر دانشگاهی، آموزش و پژوهش، محور اصلی فعالیت‌ها به شمار می‌رود و فعالیت‌های این شهر فقط به سکونتگاهی جهت حیات اجتماعی منحصر به خدمت تدریس و اعطای گواهینامه‌های علم محور تعریف می‌شود اما ربع رشیدی یک زیست بوم جامع و خودبسنده بود.
وی افزود: وجود کارگاه‌های کاغذسازی، داروسازی و ترکیب داروها، دارالایتام برای تربیت نسلی مهارت محور، زمین‌های کشاورزی برای تامین بخشی از نیازها و امنیت غذایی ساکنان و بازارچه‌های تخصصی عرضه کالا در محله رشیدآباد، نشان می‌دهد که این مجموعه، حیات بیولوژیک و اجتماعی ساکنان را به موازات ارتقای عقلانی سامان می‌داده است.
وی تاکید کرد: مهم‌ ترین ویژگی ربع رشیدی را می‌توان در پیوند میان اندیشه‌های فلسفی و ساختار واقعی شهر جستجو کرد. در حالی که بسیاری از نظریه‌های آرمانشهری در آثار فیلسوفان غربی، از جمله افلاطون، تا پیش از انتشار آثاری مانند «آرمانشهر» توماس مور در سال ۱۵۱۶ میلادی و «شهر خورشید» توماسو کامپانلا در سال ۱۶۰۲ میلادی، اغلب در قالب نظریه و نوشته مطرح شده بودند، خواجه رشیدالدین با بهره‌گیری از اندیشه‌های فارابی، ابن‌ سینا و خواجه نصیرالدین طوسی، این مفاهیم را در پیوند با وقف در ساختار واقعی ربع رشیدی به اجرا درآورد.
این پژوهشگر معماری گفت: ربع رشیدی، تجسم عینی یک جامعه سازمان یافته بود که جنبه‌های مختلف زندگی انسان از جمله تامین نیازهای مادی، سلامت جسمی، رشد علمی و معنوی در آن در کنار یکدیگر مورد توجه قرار گرفته بود. عدالت در توزیع امکانات، دارالشفا برای درمان بیماران، دارالکتب برای فعالیت‌های علمی و پژوهشی و روضه و دارالقرآن برای فعالیت‌های دینی و معنوی، در یک پیکره واحد تلفیق شده بودند.
وی ادامه داد: بر پایه این ویژگی‌ها، اطلاق عنوان «شهر دانشگاهی» به ربع رشیدی، اگرچه بخشی از کارکردهای علمی آن را نشان می‌دهد، اما نمی‌تواند بیانگر تمام ابعاد این مجموعه تاریخی باشد. چنین تعبیری ممکن است نقش ساختار اقتصادی، اجتماعی، حقوقی و خدماتی آن را کمرنگ کند و تصویری محدود از جایگاه تاریخی‌اش ارائه دهد.
وی خاطرنشان کرد: ربع رشیدی نه فقط یک پردیس دانشگاهی به معنای اروپایی‌اش بود و نه یک مجموعه نظامی با کارکرد دفاعی محدود (چنان‌که در خوانش‌های سطحی از لایه‌های صفوی آن ادعا می‌شود) بلکه کامل ترین و مستندترین الگوی آرمانشهر علمی-زیستی وقف بنیان جهان است و پدیداری بومی در عقلانیت تمدن ایرانی-اسلامی است که کالبد شهر را نه برای انباشت سرمایه یا سلطه نظامی، بلکه برای باروری خرد، پایداری زیست و عدالت اجتماعی بازتعریف کرد.
انتهای پیام/