پیشینه شکل‌گیری نیروی هوایی ارتش ایران، بنا بر برخی روایت‌های تاریخی، به سال ۱۳۰۱ خورشیدی و واپسین سال‌های حکومت احمدشاه قاجار بازمی‌گردد. احمدخان نخجوان از نام‌های برجسته این دوره است؛ افسری متولد ۲۲ شهریور ۱۲۷۲ در تبریز که بعدها نخستین فرمانده نیروی هوایی ایران شد و در پایه‌گذاری هوانوردی نظامی کشور نقش‌آفرینی کرد. او در ۱۴ اردیبهشت ۱۳۴۵ در تهران درگذشت.

 

در روایت‌های مربوط به نخستین خلبان ایرانی، نام نخجوان بسیار تکرار شده است؛ بااین‌حال، درباره این عنوان باید با دقت سخن گفت. در شماری از منابع، کلنل محمدتقی‌خان پسیان، متولد ۱۲۷۰ در تبریز، نخستین ایرانی معرفی شده که در آلمان آموزش خلبانی دیده است. پسیان پس از بازگشت به ایران، مسیر خدمت خود را در ژاندارمری ادامه داد و فعالیت حرفه‌ای او در عرصه خلبانی تداوم نیافت. ازاین‌رو، پیشگامی در فراگیری خلبانی و نقش‌آفرینی در تأسیس تشکیلات هوایی کشور، دو موضوع متمایزند که نباید یکسان تلقی شوند.
در کنار این نام‌های شناخته‌شده، یاد خلبان بیوک‌خان جم‌فرسادی نیز شایسته توجه است؛ مردی که در تبریز به «بیوک‌آقا خلبان» شهرت داشت. او در سال ۱۲۹۰ در تبریز متولد شد و از دانش‌آموختگان هنرستان خلبانی ایران بود؛ مرکزی که بنا بر اطلاعات نقل‌شده، در سال ۱۳۱۱ به همت احمدخان نخجوان راه‌اندازی شد.
یکی از خاطرات برجای‌مانده از مهارت بیوک‌خان، به نمایش هوایی او در جریان جشن ازدواج محمدرضا پهلوی، ولیعهد وقت، با فوزیه بنت فؤاد مربوط می‌شود. بر اساس روایت بازماندگانش، او با هواپیمای آلمانی یونکرس به اجرای مانور پرداخت و تشویق حاضران را برانگیخت. خانواده‌اش همچنین نقل کرده‌اند که همسر وی نیز در این پرواز همراهش بوده است؛ روایتی خانوادگی که ثبت و بررسی مستند آن می‌تواند به شناخت بیشتر زندگی این خلبان کمک کند.
بیوک‌خان پس از چندین سال خدمت در نیروی هوایی، از ارتش بازخرید شد و به تبریز بازگشت. زمان دقیق و دلایل این جدایی نیازمند بررسی اسناد است؛ هرچند در روایت موجود، احتمال داده شده که این اتفاق پس از ماجرای پیشه‌وری رخ داده باشد. او سرانجام در سال ۱۳۶۸ در زادگاهش درگذشت.
سهم تبریز در هوانوردی نظامی ایران به این چهره‌ها محدود نمی‌شود. در نسل‌های بعد نیز خلبانانی چون منوچهر محققی، جواد فکوری و محمدرضا سرتیپی، هر یک در دوره‌ای از تاریخ نیروی هوایی، نقش‌آفرینی کردند.
زنده نگه‌داشتن نام این مردان، تنها ادای احترام به گذشته نیست؛ فرصتی برای گردآوری اسناد، تصاویر و خاطراتی است که ممکن است با گذشت زمان از دست بروند. تاریخ هوانوردی ایران، در کنار نام‌های مشهور، به روایت دقیق زندگی چهره‌های کمترشناخته‌شده نیز نیاز دارد؛ مردانی چون «بیوک‌آقا خلبان» که خاطره پروازشان هنوز در حافظه تبریز باقی است.

به قلم ایوب نیکنام لاله ـ پژوهشگر تاریخ آذربایجان
انتهای پیام/