به گزارش نصر، روز جهانی اینترنت فرصتی است تا به نقش این فناوری در زندگی انسان‌ها نگاه کنیم، ابزاری که اگر درست استفاده شود، می‌تواند مسیر یادگیری، اشتغال، ارتباطات و توسعه را هموارتر کند و اگر بدون آگاهی و مدیریت به کار گرفته شود، چالش‌های تازه‌ای به همراه داشته باشد.
فضای مجازی در کنار مزایایی مانند دسترسی سریع به دانش، گسترش آموزش آنلاین، رونق کسب‌وکارهای اینترنتی و ارتباط آسان با افراد در سراسر جهان، آسیب‌هایی نیز دارد که نمی‌توان از آن‌ها چشم‌پوشی کرد. انتشار اخبار جعلی، کلاهبرداری‌های اینترنتی، نقض حریم خصوصی، وابستگی بیش از حد به تلفن همراه، کاهش ارتباطات رو در رو و مواجهه کودکان و نوجوانان با محتوای نامناسب، از جمله تهدیدهایی هستند که استفاده ناآگاهانه از اینترنت را به مسئله‌ای جدی تبدیل می‌کنند. 
گاهی غرق شدن در دنیای آنلاین، فرصت گفت‌وگو با خانواده، تجربه لحظه‌های واقعی و توجه به زندگی روزمره را از افراد می‌گیرد.
اینترنت نه به‌خودی‌خود تهدید است و نه راه‌حل همه مشکلات، آنچه اهمیت دارد، شیوه استفاده از این ابزار قدرتمند است. افزایش سواد رسانه‌ای، بررسی صحت اطلاعات پیش از بازنشر، مراقبت از اطلاعات شخصی، مدیریت زمان حضور در شبکه‌های اجتماعی و آموزش استفاده ایمن از فضای مجازی به کودکان و نوجوانان، می‌تواند به بهره‌مندی بیشتر از فرصت‌های این فناوری کمک کند. در دنیایی که مرز میان زندگی واقعی و مجازی هر روز کم‌رنگ‌تر می‌شود، مهارت اصلی تنها دسترسی به اینترنت نیست، بلکه توانایی استفاده آگاهانه، مسئولانه و متعادل از آن است.

بمباران اطلاعاتی و تهدید حریم خصوصی، از آسیب‌های استفاده نادرست از فضای مجازی
محمد عزیزی‌راد، نویسنده و کارشناس رسانه  در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به آسیب‌های ناشی از استفاده نادرست از فضای مجازی گفت: بمباران اطلاعاتی زمانی به آسیب تبدیل می‌شود که کاربران در معرض حجم زیادی از محتوا قرار می‌گیرند و استفاده از شبکه‌های اجتماعی، به‌ویژه اپلیکیشن‌هایی مانند اینستاگرام، از حالت عادی خارج شده و به نوعی افراط در مصرف محتوا تبدیل می‌شود.
وی یکی از ایرادهای اساسی شبکه‌های اجتماعی را فعالیت آن‌ها بر اساس الگوریتم‌ها دانست و افزود: زمانی که چند صفحه را در یک شبکه اجتماعی مرور می‌کنیم، الگوریتم‌های آن علایق و ذائقه ذهنی ما را شناسایی می‌کنند و در ادامه، محتواهای مشابهی را به ما نشان می‌دهند. از این‌رو، آگاهی از شیوه صحیح استفاده از فضای مجازی و شناخت سازوکار شبکه‌های اجتماعی مدیریت‌شده، اهمیت زیادی دارد.
عزیزی‌راد با اشاره به ضرورت آموزش نحوه استفاده از تلفن همراه و فضای مجازی به نوجوانان اظهار کرد: در برخی کشورهای اروپایی، برای استفاده نوجوانان از تلفن همراه محدودیت‌هایی در نظر گرفته شده است، به‌گونه‌ای که بر اساس برخی برنامه‌ها، مدت استفاده روزانه آنان نباید از ۴۰ دقیقه بیشتر باشد. چنین موضوعاتی باید از سنین پایین و در مدارس و مهدکودک‌ها آموزش داده شود.
وی با بیان اینکه آموزش و فرهنگ‌سازی در این زمینه باید به یک برنامه اجتماعی تبدیل شود، ادامه داد: نهادهای اجتماعی از جمله سازمان تبلیغات اسلامی، شهرداری‌ها و اداره‌کل فرهنگ و ارشاد اسلامی نیز می‌توانند در این زمینه نقش‌آفرینی کنند.
این کارشناس رسانه با اشاره به مخاطرات محتوایی و امنیتی فضای مجازی گفت: محتوای منتشرشده در فضای مجازی می‌تواند امنیت اخلاقی و حریم خصوصی افراد را تهدید کند. همچنین، تهدیدهای اقتصادی از دیگر آسیب‌های این فضاست، به‌طوری‌که ممکن است حساب‌های بانکی شهروندان خالی شود و اطلاعات و حریم خصوصی آنان مورد تعرض قرار گیرد.
عزیزی‌راد، آموزش و فرهنگ‌سازی را از راهکارهای کاهش این آسیب‌ها دانست و خاطرنشان کرد: در گام نخست باید والدین با شیوه صحیح استفاده از فضای مجازی آشنا شوند تا بتوانند این آگاهی را به فرزندان خود نیز منتقل کنند. 

فضای مجازی چگونه سلامت روان و کیفیت زندگی را تحت تأثیر قرار می‌دهد؟
یک روانپزشک در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به تأثیرات مختلف فضای مجازی بر سلامت روان افراد گفت: این فضا در کنار مزایایی همچون تسهیل دسترسی به اطلاعات و برقراری ارتباطات، می‌تواند زمینه‌ساز بروز یا تشدید برخی مشکلات روانی شود.نمی‌توان به‌طور مستقیم گفت که فضای مجازی به‌تنهایی بیماری خاصی ایجاد می‌کند، اما استفاده نادرست از آن می‌تواند زمینه بروز انواع مشکلات و اختلالات را فراهم کند.
علیرضا فرنام با اشاره به تأثیر محتوای نادرست و غیرواقعی بر سلامت روان کاربران افزود: انتشار تصاویر و مطالب غیرواقعی در فضای مجازی ممکن است باعث شود دنبال‌کنندگان احساس حقارت کنند و به‌تدریج با احساس افسردگی مواجه شوند. همچنین، گاهی اطلاعات نادرست به شکلی هوشمندانه در اختیار کاربران قرار می‌گیرد که موجب افزایش استرس و شکل‌گیری برداشت‌های اشتباه در ذهن آنان می‌شود.
این روانپزشک بی‌خوابی را یکی دیگر از آسیب‌های استفاده از فضای مجازی دانست و گفت: تنوع بالای محتواهای این فضا می‌تواند برای افرادی که با مشکل نقص تمرکز مواجه هستند، شرایط را دشوارتر کند.
فرنام با بیان اینکه سطحی‌نگری یکی از مهم‌ترین خطرات فضای مجازی است، توضیح داد: در این فضا اطلاعات اغلب به شکل کوتاه، کوبنده و در قالب جملات مختصر ارائه می‌شوند، در حالی که واقعیت‌ها معمولاً پیچیده‌تر از آن هستند که بتوان آن‌ها را در چند جمله خلاصه کرد. در نتیجه، ممکن است افراد به‌جای بررسی همه ابعاد یک موضوع، تنها از یک زاویه به مسائل نگاه کنند.
وی ادامه داد: استفاده از فضای مجازی می‌تواند استرس و رفتارهای وسواس‌گونه را تشدید کند و مواجهه افراد با اطلاعات نامتناسب با سنشان نیز ممکن است به سوءتفاهم و برداشت‌های نادرست منجر شود.
این روانپزشک با اشاره به جذابیت بالای محتوای فضای مجازی و اتلاف وقت کاربران در آن خاطرنشان کرد: افراد ممکن است ساعت‌های طولانی بدون آنکه متوجه گذر زمان شوند، در این فضا بمانند. ذهن برای تمرکز به انرژی و تلاش نیاز دارد و اگر به‌طور مداوم در معرض هیجان‌های کوتاه‌مدت و پی‌درپی قرار بگیرد، توانایی تمرکز عمیق در آن کاهش می‌یابد.
فرنام افزود: وضعیت نامناسب گردن هنگام نگاه کردن به صفحه تلفن همراه یا لپ‌تاپ، به‌ویژه در تاریکی، می‌تواند با مشکلاتی همچون بی‌خوابی، ساییدن دندان‌ها و پلک زدن مداوم همراه باشد.
وی با اشاره به شیوه تولید برخی محتواهای فضای مجازی گفت: بعضی مطالب به‌گونه‌ای طراحی و منتشر می‌شوند که احساس ترس یا خشم را در مخاطب برانگیزند. قرار گرفتن مداوم در معرض چنین محرک‌هایی، بدن را در وضعیت برانگیختگی نگه می‌دارد و در نهایت می‌تواند به احساس خستگی، بی‌انرژی بودن و کسالت منجر شود.
این روانپزشک با تأکید بر ضرورت نگاه نقادانه به محتوای منتشرشده در فضای مجازی اظهار کرد: کاربران نباید هر مطلبی را که در این فضا می‌بینند، واقعیت تلقی کنند. والدین نیز باید شیوه صحیح استفاده از فضای مجازی را به فرزندان خود آموزش دهند و اجازه ندهند مدت استفاده از آن نامحدود باشد.
وی ساعت‌های پس از نیمه‌شب را از نامناسب‌ترین زمان‌ها برای استفاده از فضای مجازی دانست و گفت: از ساعت ۱۲ شب به بعد، انرژی جسمی و روانی افراد کاهش می‌یابد و در چنین شرایطی، کاربران بیشتر در معرض تأثیرپذیری از محتوای تولیدشده در این فضا قرار می‌گیرند.
فرنام همچنین توصیه کرد که افراد از تلفن همراه در تختخواب استفاده نکنند و والدین، کودکان و نوجوانان را از ورود به برخی سایت‌ها و مواجهه با محتوای نامناسب برحذر دارند.

وابستگی به فضای مجازی چگونه خود را نشان می‌دهد؟
یک روانشناس نیز با اشاره به ضرورت توجه به پیامدهای استفاده از فضای مجازی گفت: مزایای این فضا انکارناپذیر است، اما در برخی شرایط، آسیب‌های ناشی از استفاده نادرست از آن می‌تواند جبران‌ناپذیر باشد. از این‌رو، والدین باید آگاهی کافی درباره این موضوع داشته باشند و شیوه استفاده صحیح از فضای مجازی را به کودکان و نوجوانان آموزش دهند تا احتمال بروز آسیب‌ها کاهش یابد.
نسیم صمدزاده در گفت‌وگو با ایسنا، وابستگی به فضای مجازی را یکی از مهم‌ترین آسیب‌های آن عنوان کرد و افزود: زمان صرف‌شده در فضای مجازی یکی از معیارهای بررسی وابستگی است و بر اساس برخی دستاوردهای علمی، استفاده بیش از ۲۰ ساعت در هفته از این فضا به‌عنوان نخستین شاخص مطرح می‌شود.
وی اشتغال ذهنی مداوم به اینترنت و فضای مجازی را دومین معیار برشمرد و اظهار کرد: برخی افراد به‌تدریج فعالیت‌های دیگر خود را با حضور در فضای مجازی جایگزین می‌کنند و حتی گشت‌وگذار در این فضا را به تفریح، گذراندن وقت با خانواده و برقراری ارتباط با اطرافیان ترجیح می‌دهند.
این روانشناس با اشاره به نقش احساسات منفی در افزایش وابستگی به فضای مجازی خاطرنشان کرد: سومین معیار، پناه بردن به این فضا برای فرار از احساساتی مانند خشم، استرس و ترس است. در چنین شرایطی، فرد زمانی که به اینترنت یا فضای مجازی دسترسی ندارد، ممکن است به‌شدت آشفته شود.
صمدزاده خستگی مداوم، اختلالات خواب و کاهش بازدهی در محیط کار و تحصیل را از دیگر نشانه‌های وابستگی دانست و گفت: اگر والدین با محروم کردن کودکان و نوجوانان از فضای مجازی یا بازی‌های رایانه‌ای با افت تحصیلی آنان مواجه شوند، لازم است برای بررسی شرایط و یافتن راهکار مناسب از متخصص کمک بگیرند.
وی با اشاره به تأثیر استفاده از فضای مجازی پیش از خواب بر عملکرد مغز افزود: پژوهش‌ها نشان داده‌اند که استفاده از فضای مجازی در یک ساعت پیش از خواب، مغز را در وضعیت تحریک‌شده نگه می‌دارد و مانع آرام شدن آن می‌شود. تداوم این وضعیت می‌تواند به اختلالات خواب منجر شود و زمینه بروز مشکلات روانپزشکی مانند افسردگی و استرس را فراهم کند.

چگونه وابستگی به فضای مجازی را کاهش دهیم؟
این روانشناس نخستین گام برای کاهش وابستگی به فضای مجازی را آگاهی از میزان استفاده روزانه دانست و اظهار کرد: افراد باید زمان حضور خود در این فضا را یادداشت کنند تا مشخص شود تا چه اندازه بر نحوه استفاده از آن کنترل دارند و آیا می‌توانند این زمان را مدیریت کنند یا خیر.
صمدزاده ادامه داد: گام بعدی، ایجاد تعادل میان فعالیت‌هایی است که افراد ناگزیر به انجام آن‌ها هستند و فعالیت‌هایی که به آن‌ها علاقه دارند. گنجاندن تفریحات سالم خانوادگی و مطالعه در برنامه روزانه می‌تواند به افزایش احساس شادی و لذت کمک کند و نیاز به پناه بردن به فضای مجازی برای دستیابی به این احساسات را کاهش دهد.
وی با تأکید بر ضرورت تعیین زمان مشخص برای استفاده از فضای مجازی افزود: خانواده‌ها باید برای حضور در این فضا محدودیت و چارچوب روشنی در نظر بگیرند. به‌ویژه زمانی که والدین تصمیم می‌گیرند برای فرزندان خود تلفن همراه تهیه کنند، باید از همان ابتدا قوانین استفاده از آن را مشخص کنند تا کودکان و نوجوانان بدانند استفاده از این وسیله در خانواده چه حدود و ضوابطی دارد.
این روانشناس بر اهمیت نظارت والدین تأکید کرد و گفت: والدین باید بر نحوه استفاده فرزندان خود از فضای مجازی نظارت داشته باشند و پیش از آنکه مشکلی ایجاد شود، آگاهی‌های لازم را در اختیار آنان قرار دهند.
انتهای پیام/