نصر: انسان در طول زندگی در معرض انواع پرتوها قرار دارد. این پرتوها می‌توانند آثار متفاوتی بر بدن انسان داشته باشند و نوع پرتو، میزان انرژی، شدت و مدت زمان مواجهه با آن، در پیامدهای زیستی نقش تعیین‌کننده‌ای دارد.

به گزارش نصر، محمدعلی حسین پورفیض، استاد زیست‌پرتویی دانشکده علوم طبیعی دانشگاه تبریز، در گفت‌وگو با ایسنا، گفت: کل عالم هستی از عناصر مختلف تشکیل شده که تاکنون ۱۱۸ عنصر شیمیایی شناخته شده است. بیشتر عناصر در شرایط معمول پایدار هستند و انرژی قابل توجهی از خود ساطع نمی‌کنند، اما برخی عناصر موجود در طبیعت به دلیل ناپایداری هسته‌ای، در شرایط عادی نیز تشعشعاتی از خود ساطع می‌کنند که به این مواد، مواد رادیواکتیو طبیعی گفته می‌شود.
وی افزود: عناصر شیمیایی از اتم‌ها تشکیل شده‌اند و اتم‌ها نیز از ذراتی مانند الکترون، پروتون و نوترون تشکیل شده‌اند. الکترون‌ها در اطراف هسته قرار دارند و هسته نیز از پروتون‌ها و نوترون‌ها تشکیل شده است؛ پروتون‌ها و نوترون‌ها نیز از کوارک‌ها تشکیل شده‌اند.
وی اضافه کرد: در حالت کلی، هنگامی که اتم‌ها از یک منبع بیرونی انرژی دریافت می‌کنند، ممکن است از حالت پایه به حالت برانگیخته بروند و هنگام بازگشت به حالت پایدار، انرژی آزاد کنند. این انرژی می‌تواند به صورت تابش الکترومغناطیسی منتشر شود و نوع تابش به میزان تغییر انرژی و ویژگی‌های اتم بستگی دارد.
پورفیض بیان کرد: تابش‌های الکترومغناطیسی طیف گسترده‌ای از امواج را تشکیل می‌دهند که بر اساس طول موج و فرکانس، از امواج رادیویی و راداری، امواج مایکروویو، مادون قرمز و نور مرئی تا فرابنفش، اشعه ایکس و اشعه گاما را شامل می‌شود و هر یک از این امواج کاربردهای متفاوتی در زندگی و صنعت دارند.
وی گفت: یکی از تقسیم‌بندی‌های مهم تابش‌ها، تقسیم آن‌ها به دو گروه تابش‌های یون‌ساز و غیریون‌ساز است. تابش‌های یون‌ساز که اصطلاحاً پرتوهای یون‌ساز گفته می‌شوند، انرژی کافی برای جدا کردن الکترون از اتم‌ها و ایجاد یون دارند و اشعه ایکس و گاما از مهم‌ترین نمونه‌های آن هستند. در مقابل، امواج رادیویی، مایکروویو، مادون قرمز و نور مرئی در محدوده پرتوهای غیریون‌ساز قرار می‌گیرند.
وی ادامه داد: امواج مایکروویو و فرابنفش در بخش غیریون‌ساز طیف الکترومغناطیسی قرار می‌گیرند، اما می‌توانند آثار زیستی متفاوتی بر بدن داشته باشند و مواجهه بیش از حد با آن‌ها، به‌ویژه در مورد پرتو فرابنفش برای پوست و چشم، می‌تواند آسیب‌زا باشد.

پرتوهای طبیعی؛ بخشی از زندگی انسان
این استاد زیست‌پرتویی با اشاره به اینکه انسان از ابتدای پیدایش همواره در معرض انواع پرتوها قرار داشته است، اظهار کرد: بسیاری تصور می‌کنند مواجهه با پرتوها پدیده‌ای مربوط به فناوری‌های جدید است، در حالی که بخش قابل توجهی از پرتو دریافتی انسان از منابع طبیعی تأمین می‌شود.
وی اظهار کرد: پرتوهای کیهانی، نور خورشید، عناصر رادیواکتیو موجود در خاک و سنگ‌ها و حتی برخی مواد غذایی، به طور طبیعی انسان را در معرض انواع تابش‌ها قرار می‌دهند و انسان همواره در معرض این منابع قرار دارد. بنابراین وجود پرتو به خودی خود به معنای خطر نیست و آنچه اهمیت دارد، میزان دوز دریافتی، نوع پرتو و مدت زمان مواجهه با آن است.
وی ادامه داد: تابش‌های یون‌ساز در صورت دریافت دوزهای قابل توجه می‌توانند به مولکول‌های زیستی و به‌ویژه DNA سلول‌ها آسیب وارد کنند و احتمال بروز برخی پیامدهای زیستی و بیماری‌ها را افزایش دهند. میزان این اثر نیز به دوز دریافت‌شده، نوع پرتو، مدت زمان مواجهه و حساسیت بافت‌های بدن بستگی دارد.

پاسخ به یکی از رایج‌ترین پرسش‌های مردم درباره امواج تلفن همراه
پورفیض در مورد یکی از رایج‌ترین پرسش‌های مردم درباره امواج تلفن همراه، بیان کرد: تلفن‌های همراه از امواج رادیوفرکانسی یا RF استفاده می‌کنند که در گروه امواج غیریون‌ساز قرار می‌گیرند. این تابش‌ها می‌توانند در بدن جذب شوند و بخشی از انرژی آن‌ها به گرما تبدیل شود؛ بنابراین بخش‌هایی از سر یا بدن که به آنتن تلفن همراه نزدیک‌تر هستند، می‌توانند بخشی از این انرژی را جذب کنند.
وی افزود: سازمان جهانی بهداشت در سال ۱۹۹۶ پروژه بین‌المللی میدان‌های الکتریکی و مغناطیسی یا EMF را برای بررسی شواهد علمی درباره آثار احتمالی میدان‌های الکترومغناطیسی در محدوده فرکانسی صفر تا ۳۰۰ گیگاهرتز راه‌اندازی کرد. این محدوده، امواج رادیوفرکانسی و فناوری‌هایی مانند تلفن همراه، وای‌فای، بلوتوث، نسل پنجم ارتباطات و ایستگاه‌های پایه را دربرمی‌گیرد. تاکنون شواهد علمی قطعی و قابل استنادی که نشان دهد استفاده معمول از تلفن همراه یا تجهیزات بی‌سیم استاندارد در محدوده‌های مجاز، به طور قطعی موجب افزایش خطر ابتلا به سرطان می‌شود، ارائه نشده است، با این حال تحقیقات علمی درباره آثار احتمالی مواجهه‌های طولانی‌مدت همچنان ادامه دارد.
این استاد زیست‌پرتویی گفت: این موضوع به معنای نادیده گرفتن اصل احتیاط نیست. استفاده منطقی از تلفن همراه، کاهش مکالمات غیرضروری طولانی، استفاده از هندزفری یا بلندگوی تلفن در مکالمه‌های طولانی و استفاده از تجهیزات استاندارد، اقداماتی منطقی برای کاهش میزان مواجهه هستند.

پرتوها فقط خطر نیستند؛ پزشکی مدرن به آن‌ها نیاز دارد
وی با تأکید بر اینکه نباید نگاه مردم به پرتوها صرفا نگاهی منفی باشد، اظهار کرد: امروزه بخش مهمی از پیشرفت پزشکی مدیون استفاده صحیح از پرتوهای یون‌ساز است. روش‌هایی مانند رادیوگرافی، سی‌تی‌اسکن، پزشکی هسته‌ای و پرتودرمانی نقش بسیار مهمی در تشخیص و درمان بسیاری از بیماری‌ها دارند.
وی بیان کرد: در مراکز درمانی تلاش می‌شود میزان پرتو دریافتی بیمار تنها به اندازه‌ای باشد که برای تشخیص یا درمان ضرورت دارد و اصل بهینه‌سازی در استفاده از پرتو مورد توجه قرار می‌گیرد.
پورفیض گفت: بنابراین خودداری از انجام تصویربرداری ضروری تنها به دلیل نگرانی‌های غیرعلمی، در برخی موارد می‌تواند روند تشخیص بیماری را به تأخیر بیندازد و پیامدهای جدی‌تری برای سلامت فرد داشته باشد.
وی با اشاره به نگرانی برخی بیماران درباره انجام تصویربرداری‌های پزشکی، اظهار کرد: گاهی مشاهده می‌شود افراد به دلیل نگرانی از دریافت اشعه، از انجام رادیوگرافی یا سی‌تی‌اسکن خودداری می‌کنند، در حالی که این تصمیم ممکن است روند تشخیص بیماری را با تأخیر مواجه کند. پزشک زمانی انجام تصویربرداری را تجویز می‌کند که ضرورت پزشکی داشته باشد و سود تشخیص بیماری از خطر احتمالی دریافت پرتو بیشتر باشد.
وی افزود: تجهیزات جدید تصویربرداری نسبت به گذشته پیشرفت چشمگیری داشته‌اند و با استفاده از فناوری‌های نوین تلاش می‌شود میزان پرتو دریافتی بیماران تا حد امکان کاهش یابد. انجام تصویربرداری بدون ضرورت نیز توصیه نمی‌شود و پزشکان تلاش می‌کنند با رعایت اصل بهینه‌سازی و استفاده از دوز مناسب و ضروری، بهترین نتیجه تشخیصی را به دست آورند.
وی یکی از مهم‌ترین چالش‌های امروز را انتشار اطلاعات نادرست در فضای مجازی دانست و گفت: در سال‌های اخیر مطالب متعددی درباره سرطان‌زا بودن مایکروویو، مودم‌های وای‌فای، دکل‌های مخابراتی یا فناوری نسل پنجم ارتباطات منتشر شده است که بسیاری از آن‌ها پشتوانه علمی معتبری ندارند.

سه اصل طلایی حفاظت پرتویی؛ زمان، فاصله و حفاظ
وی با بیان اینکه حفاظت در برابر پرتوها بر پایه اصول علمی مشخصی استوار است، اظهار کرد: کاهش زمان مواجهه، افزایش فاصله از منبع پرتو و استفاده از حفاظ مناسب، سه اصل اساسی حفاظت پرتویی هستند. کارکنان مراکز رادیولوژی، پزشکی هسته‌ای، پرتودرمانی و صنایع مرتبط نیز بر اساس همین اصول فعالیت می‌کنند و علاوه بر استفاده از تجهیزات حفاظتی، میزان پرتو دریافتی آن‌ها با استفاده از دزیمترهای فردی پایش می‌شود.
وی ادامه داد: رعایت این استانداردها موجب می‌شود کارکنان مراکز مرتبط با پرتو نیز بتوانند با رعایت دستورالعمل‌های حفاظت پرتویی، با ایمنی بیشتری به فعالیت خود ادامه دهند.

میزان مواجهه با پرتوها متناسب با کاربرد و در حد ضروری کنترل شود
پروین آذرفام، کارشناس ارشد فیزیک پزشکی دانشگاه تبریز نیز در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به نقش علم فیزیک در شناخت پرتوها، اظهار کرد: از دیدگاه فیزیک، پرتو نوعی انرژی است که می‌تواند به صورت موج الکترومغناطیسی یا ذرات منتقل شود و تفاوت میان انواع پرتوها به ویژگی‌هایی مانند انرژی، فرکانس و طول موج آن‌ها مربوط است. در این میان، پرتوهای یون‌ساز از انرژی کافی برای ایجاد یونش در ماده برخوردارند و به همین دلیل شناخت نحوه برهم‌کنش آن‌ها با ماده، به‌ویژه با بافت‌های بدن، در حوزه‌هایی مانند تصویربرداری پزشکی، پرتودرمانی و حفاظت در برابر اشعه اهمیت زیادی دارد. در مقابل، پرتوهای غیریون‌ساز انرژی لازم برای یونش ماده را ندارند و باید اثرات احتمالی آن‌ها متناسب با نوع و شدت مواجهه بررسی شود.
وی گفت: فیزیک در کنار شناخت ماهیت پرتوها، نقش مهمی در اندازه‌گیری و کنترل میزان پرتوگیری نیز دارد. در کاربردهای پزشکی و صنعتی، هدف این نیست که از هر نوع پرتو به‌طور کامل اجتناب شود، بلکه باید میزان مواجهه متناسب با کاربرد و در حد ضروری کنترل شود. در کشور نیز حفاظت در برابر پرتو بر اساس قانون و مقررات مشخص انجام می‌شود و اصولی مانند کاهش زمان مواجهه، افزایش فاصله از منبع و استفاده از حفاظ مناسب، از مبانی مهم حفاظت پرتویی به شمار می‌روند.
به گزارش ایسنا، پرتوها بخش جدایی‌ناپذیری از محیط زندگی انسان هستند و از منابع طبیعی گرفته تا کاربردهای پزشکی، صنعتی و ارتباطی، در زندگی روزمره حضور دارند. شناخت تفاوت میان پرتوهای یون‌ساز و غیریون‌ساز، توجه به میزان و مدت زمان مواجهه و پرهیز از باورهای نادرست می‌تواند به افزایش آگاهی عمومی و رعایت بهتر اصول حفاظت پرتویی کمک کند؛ موضوعی که در کنار استفاده صحیح از فناوری‌های مرتبط با پرتو، می‌تواند نگرانی‌های غیرضروری را کاهش دهد.
انتهای پیام/