به گزارش نصر، گرمای شدید تنها باعث احساس تشنگی و خستگی نمی‌شود؛ این پدیده می‌تواند عملکرد قلب، ریه، کلیه و دیگر اندام‌های حیاتی را مختل کند و برای بیماران دارای بیماری‌های زمینه‌ای، حتی جان‌تهدیدکننده باشد. سه متخصص قلب و عروق، بیماری‌های داخلی و بیماری‌های ریوی، در گفت‌وگویی از اثرات گرمای شدید بر اندام‌های حیاتی، گروه‌های پرخطر و راهکارهای پیشگیری از عوارض ناشی از آن گفته‌اند.

گرما، عامل استرس‌زا برای سیستم قلب و عروق
یک دکتر متخصص قلب و عروق، در گفت‌وگویی با اشاره به اینکه گرمای شدید یکی از مهم‌ترین عوامل استرس‌زای محیطی برای سیستم قلب و عروق محسوب می‌شود، اظهار کرد: بدن انسان برای حفظ دمای طبیعی خود در هوای گرم، رگ‌های خونی سطح پوست را گشاد می‌کند تا گرمای اضافی از طریق پوست دفع شود. اگرچه این مکانیسم برای تنظیم دمای بدن ضروری است، اما باعث کاهش مقاومت عروقی و توزیع خون در عروق محیطی می‌شود و در نتیجه قلب مجبور است با افزایش تعداد ضربان و برون‌ده قلبی، خون‌رسانی کافی به اندام‌های حیاتی را حفظ کند.
مسعود یاسمی افزود: همزمان تعریق شدید، موجب از دست رفتن آب و الکترولیت‌هایی مانند سدیم، پتاسیم و منیزیم می‌شود و اگر این مایعات و املاح به موقع جایگزین نشوند، حجم خون کاهش می‌یابد، خون غلیظ‌تر می‌شود و احتمال افزایش انعقادپذیری، تشکیل لخته و کاهش خون‌رسانی به عضله قلب افزایش پیدا می‌کند. همچنین اختلالات الکترولیتی می‌تواند زمینه بروز آریتمی‌های قلبی را فراهم کند.
وی ادامه داد: گرمازدگی تنها افزایش دمای بدن نیست، بلکه با ایجاد یک پاسخ التهابی گسترده در سراسر بدن، عملکرد قلب، مغز، کلیه‌ها و سایر اندام‌های حیاتی را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد. به همین دلیل بیماران قلبی‌عروقی نسبت به افراد سالم توانایی کمتری برای سازگاری با گرمای شدید دارند و این شرایط می‌تواند باعث تشدید درد قفسه سینه، آریتمی، نارسایی قلبی و حتی سکته قلبی شود.
وی با بیان اینکه همه بیماران قلبی در روزهای گرم نیازمند مراقبت بیشتری هستند، گفت: البته میزان آسیب‌پذیری در همه افراد یکسان نیست و بیمارانی که ذخیره عملکردی قلب و عروق آن‌ها کاهش یافته، بیش از دیگران در معرض خطر قرار دارند.
این متخصص قلب و عروق خاطرنشان کرد: بیماران مبتلا به نارسایی قلبی از آسیب‌پذیرترین گروه‌ها هستند، زیرا قلب آن‌ها توانایی محدودی برای افزایش برون‌ده قلبی در پاسخ به نیازهای بدن دارد و گرما با افزایش ضربان قلب، گشاد شدن عروق و تغییر تعادل مایعات، فشار بیشتری بر قلب وارد می‌کند. در نتیجه ممکن است علائمی مانند تنگی نفس، ضعف و خستگی تشدید شود.
وی افزود: از سوی دیگر، مصرف بیش از اندازه مایعات نیز در بیماران مبتلا به نارسایی قلبی می‌تواند موجب احتباس مایعات، تشدید تنگی نفس و ورم اندام‌ها شود؛ بنابراین میزان مصرف آب در این بیماران باید مطابق نظر پزشک معالج تنظیم شود و نباید خودسرانه افزایش یابد.
وی با اشاره به بیماران مبتلا به بیماری عروق کرونر یا افرادی که سابقه سکته قلبی دارند، اظهار کرد: افزایش ضربان قلب و نیاز بیشتر عضله قلب به اکسیژن در کنار غلیظ‌تر شدن خون، ممکن است در افرادی که عروق کرونر تنگ دارند، باعث بروز یا تشدید درد قفسه سینه، تنگی نفس و حتی سکته قلبی شود.
یاسمی ادامه داد: در بیماران مبتلا به آریتمی نیز تعریق شدید و از دست رفتن پتاسیم و منیزیم، تعادل الکتریکی قلب را بر هم می‌زند و احتمال بروز یا تشدید اختلالات ریتم قلب را افزایش می‌دهد. همچنین افراد مبتلا به فشار خون بالا باید بدانند که گرما، همراه با برخی داروهای کاهنده فشار خون، ممکن است موجب افت شدید فشار، سرگیجه و افزایش احتمال سقوط شود. البته این موضوع به معنای قطع یا کاهش خودسرانه داروها نیست و هرگونه تغییر در درمان باید فقط با نظر پزشک انجام شود.
وی با اشاره به مصرف داروهای قلبی در روزهای گرم گفت: گرما به طور مستقیم اثر داروهای قلبی را تغییر نمی‌دهد، اما با تغییر شرایط فیزیولوژیک بدن، پاسخ بیمار به برخی داروها متفاوت می‌شود. برای مثال، داروهای ادرارآور همراه با تعریق زیاد، احتمال کم‌آبی، افت فشار خون و اختلالات الکترولیتی را افزایش می‌دهند و برخی داروهای کاهنده فشار خون نیز ممکن است در هوای گرم موجب تشدید سرگیجه و ضعف شوند.
وی ادامه داد: بیماران مصرف‌کننده داروهای ضدانعقاد نیز نباید داروهای خود را تغییر دهند و لازم است در صورت تغییر شرایط جسمی یا کم‌آبی شدید، تحت نظر پزشک قرار گیرند.
این متخصص قلب و عروق تأکید کرد: بیماران قلبی نباید تنها به دلیل گرمای هوا مصرف داروهای خود را قطع یا کم کنند، بلکه در صورت بروز علائمی مانند افت فشار، کاهش حجم ادرار، افزایش ناگهانی وزن، ورم پاها، تنگی نفس یا تپش قلب، لازم است با پزشک معالج خود مشورت کنند.
یاسمی در پایان خاطرنشان کرد: گرمای شدید برای بسیاری از افراد تنها یک عامل آزاردهنده است، اما برای بیماران قلبی، کلیوی، ریوی و سایر بیماران مزمن می‌تواند به یک عامل تشدیدکننده بیماری تبدیل شود. به همین دلیل، پیشگیری همواره مؤثرتر از درمان است و رعایت اصولی مانند پرهیز از حضور در اوج گرما، مصرف مایعات متناسب با شرایط هر بیمار، ادامه منظم درمان، توجه به علائم هشدار و اصلاح سبک زندگی می‌تواند از بسیاری از عوارض جدی جلوگیری کند.

گرمای شدید تغییرات گسترده‌ای در عملکرد بدن ایجاد می‌کند
یک متخصص بیماری‌های داخلی و عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی تبریز نیز با بیان اینکه گرمای شدید تغییرات گسترده‌ای در عملکرد بدن ایجاد می‌کند، اظهار کرد: در شرایط گرما، بدن با افزایش تعریق و گشاد شدن عروق پوستی تلاش می‌کند دمای خود را کاهش دهد، اما این روند باعث از دست رفتن آب و الکترولیت‌ها می‌شود و در صورت جبران نشدن، کاهش حجم خون، افت فشار خون، اختلال عملکرد کلیه و در نهایت گرمازدگی رخ می‌دهد.
علی ریاضی تصریح کرد: اگر دمای مرکزی بدن از ۴۰ درجه سانتی‌گراد عبور کند، احتمال آسیب مغز، قلب، کبد و کلیه وجود دارد و این وضعیت یک اورژانس پزشکی محسوب می‌شود. سالمندان، کودکان، زنان باردار، افراد چاق، بیماران مبتلا به بیماری‌های مزمن، کارگران فضای باز و افرادی که فعالیت بدنی شدید دارند، سریع‌تر از دیگران دچار گرمازدگی می‌شوند، زیرا توانایی بدن آن‌ها برای تنظیم دما کاهش یافته یا تولید گرما در بدنشان بیشتر است.
وی ادامه داد: همه بیماران مزمن در معرض خطر قرار دارند، اما بیماران مبتلا به بیماری مزمن کلیه، نارسایی قلبی و دیابت معمولاً آسیب‌پذیرتر هستند. در بیماران کلیوی، کم‌آبی بدن می‌تواند به سرعت عملکرد کلیه را مختل کرده و حتی منجر به نارسایی حاد کلیه شود.
وی افزود: بیماران دیابتی نیز به دلیل افزایش دفع ادرار، اختلال اعصاب خودکار و کاهش احساس تشنگی، زودتر دچار کم‌آبی می‌شوند و بیماران قلبی نیز به دلیل محدودیت عملکرد قلب و مصرف برخی داروها، تحمل کمتری نسبت به گرمای شدید دارند. همچنین در مبتلایان به پرکاری تیروئید، به علت افزایش متابولیسم بدن، عدم تحمل گرما بیشتر مشاهده می‌شود.
این متخصص بیماری‌های داخلی با اشاره به نقش داروها در افزایش خطر گرمازدگی گفت: برخی داروهای ادرارآور، داروهای کنترل فشار خون، بعضی داروهای اعصاب و روان، آنتی‌کولینرژیک‌ها، برخی آنتی‌هیستامین‌ها و تعدادی از داروهای جدید دیابت می‌توانند احتمال کم‌آبی و گرمازدگی را افزایش دهند. با این حال بیماران نباید به دلیل گرمای هوا، هیچ دارویی را خودسرانه قطع یا کم کنند و در صورت بروز علائمی مانند افت فشار خون، سرگیجه یا ضعف، لازم است با پزشک معالج خود مشورت کنند.
وی با اشاره به مراقبت‌های ضروری برای بیماران کلیوی و افرادی که سابقه سنگ کلیه دارند، گفت: مهم‌ترین توصیه برای این افراد، تأمین آب کافی بدن است؛ به گونه‌ای که رنگ ادرار زرد بسیار کم‌رنگ یا شفاف باشد، مگر اینکه به دلیل نارسایی قلب یا کلیه، پزشک محدودیت مصرف مایعات را توصیه کرده باشد.
وی تاکید کرد: افراد دارای سابقه سنگ کلیه باید از کم‌آبی بدن، فعالیت شدید در ساعات گرم روز و مصرف بیش از اندازه نمک پرهیز کنند. همچنین در صورت کاهش حجم ادرار، تشنگی شدید، سرگیجه یا ضعف، باید هرچه سریع‌تر مایعات مصرف کرده و در صورت تداوم علائم به مراکز درمانی مراجعه کنند.
ریاضی با بیان اینکه گرما می‌تواند باعث تشدید بیماری‌های مزمن و حتی بستری شدن بیماران شود، اظهار کرد: هر سال با افزایش دمای هوا، مراجعات ناشی از کم‌آبی بدن، افت فشار خون، نارسایی حاد کلیه، اختلالات الکترولیتی، سنکوپ، تشدید نارسایی قلبی و اختلال سطح هوشیاری افزایش پیدا می‌کند. در سالمندان حتی کم‌آبی خفیف نیز می‌تواند به بستری شدن منجر شود و بیماران مبتلا به دیابت، بیماری‌های قلبی و کلیوی نیز در روزهای بسیار گرم بیش از سایرین به اورژانس مراجعه می‌کنند.
وی درباره اقدامات اولیه در صورت گرمازدگی بیماران قلبی، دیابتی یا کلیوی گفت: نخستین اقدام، انتقال فرد به محیطی خنک یا دارای تهویه مناسب و باز کردن لباس‌های اضافی است. همچنین می‌توان با استفاده از کمپرس آب خنک یا باد زدن، دمای بدن را کاهش داد.
وی در پایان خاطرنشان کرد: اگر بیمار هوشیار باشد و محدودیت مصرف مایعات نداشته باشد، می‌توان به تدریج آب خنک یا محلول‌های خوراکی حاوی الکترولیت به او داد، اما در صورت کاهش سطح هوشیاری، گیجی، تشنج، استفراغ مکرر یا بالا بودن دمای بدن، نباید چیزی از راه دهان به بیمار داده شود و لازم است فوراً با اورژانس تماس گرفته شود.

گرما نیاز بدن به اکسیژن را بیشتر می‌کند
در ادامه، یک دکتر متخصص بیماری‌های داخلی، فوق‌تخصص بیماری‌های ریوی و استاد دانشگاه علوم پزشکی تبریز، با اشاره به همزمانی گرمای شدید و افزایش غلظت گردوغبار و ذرات معلق در برخی روزهای تابستان اظهار کرد: این دو عامل فشار مضاعفی بر دستگاه تنفس وارد می‌کنند. گرمای شدید باعث افزایش نیاز بدن به اکسیژن و افزایش تعداد تنفس می‌شود و همزمان ریزگردها و ذرات معلق به عمق ریه نفوذ کرده و التهاب ایجاد می‌کنند. ترکیب این دو عامل، کار ریه را دشوارتر کرده و تنفس را با مشکل مواجه می‌کند.
اکبر شریفی افزود: کودکان، سالمندان، بیماران مبتلا به آسم، بیماری مزمن انسدادی ریه (COPD)، بیماران قلبی، زنان باردار، کارگران فضای باز و ورزشکارانی که در هوای آزاد فعالیت می‌کنند، بیش از سایر افراد در معرض آسیب ناشی از گرما و آلودگی هوا قرار دارند.
وی درباره علائم اولیه آسیب‌های تنفسی ناشی از گرما و آلودگی هوا گفت: سرفه، تنگی نفس، خس‌خس سینه، احساس سنگینی قفسه سینه، سوزش گلو و چشم از مهم‌ترین علائم اولیه هستند. اگر فرد دچار تنگی نفس شدید، درد قفسه سینه، کبودی لب‌ها یا کاهش سطح هوشیاری شود، باید بدون اتلاف وقت به پزشک یا اورژانس مراجعه کند.
وی با توصیه به پرهیز از ورزش در فضای باز طی روزهای گرم و غبارآلود گفت: در چنین شرایطی بهتر است فعالیت ورزشی در فضای آزاد انجام نشود، اما اگر فرد ناچار به ورزش باشد، ساعات اولیه صبح یا پس از غروب آفتاب که دمای هوا کمتر و آلودگی نیز کاهش یافته است، زمان مناسب‌تری خواهد بود.
این فوق‌تخصص بیماری‌های ریوی درباره استفاده از ماسک نیز اظهار کرد: ماسک‌های استاندارد مانند N95 یا FFP2 می‌توانند بخش قابل توجهی از ذرات معلق را فیلتر کنند، اما استفاده طولانی‌مدت از آن‌ها در گرمای شدید ممکن است احساس گرما و ناراحتی ایجاد کند؛ بنابراین در صورت امکان، باید مدت حضور در فضای آلوده کاهش یابد.
وی با اشاره به بیماران مبتلا به آسم و بیماری‌های مزمن ریوی افزود: این بیماران باید داروهای خود را به طور منظم مصرف کنند، اسپری نجات‌بخش را همیشه همراه داشته باشند، از خروج غیرضروری از منزل خودداری کنند، مایعات کافی بنوشند و در صورت تشدید علائم، با پزشک مشورت کنند.
وی درباره کارگران و افرادی که ناچارند در فضای باز فعالیت کنند نیز گفت: این افراد باید تا حد امکان کارهای سنگین را به ساعات خنک‌تر روز منتقل کنند، استراحت‌های منظم در سایه داشته باشند، آب کافی بنوشند، در شرایط گردوغبار از ماسک مناسب استفاده کنند و در صورت بروز علائمی مانند تنگی نفس یا سرگیجه، فعالیت خود را متوقف کرده و استراحت کنند.
وی در پایان با بیان اینکه قرار گرفتن چندروزه در هوای گرم و آلوده، به‌ویژه برای افراد آسیب‌پذیر، بی‌خطر نیست، اظهار کرد: اگرچه در افراد سالم معمولاً علائم با بهبود کیفیت هوا برطرف می‌شود، اما تداوم یا تکرار این شرایط می‌تواند در بیماران مبتلا به بیماری‌های ریوی، موجب تشدید بیماری و کاهش سلامت ریه در درازمدت شود.

سازگاری با تابستان‌های گرم‌تر، تنها با روشن کردن وسایل سرمایشی ممکن نیست؛ بلکه تغییر سبک زندگی، افزایش آگاهی عمومی و مراقبت بیشتر از بیماران قلبی، ریوی، دیابتی و کلیوی، مهم‌ترین راهکار برای کاهش پیامدهای موج‌های گرمایی در سال‌های آینده خواهد بود.
انتهای پیام/