ابوالقاسم متین، متولد سال ۱۳۱۳ در خانواده‌ای ترک‌تبار در همدان بود. او پس از دریافت دیپلم برای ادامه تحصیل راهی آلمان شد و در دانشگاه گوتینگن در رشته گیاهان دارویی دکترا گرفت. سپس با ادامه تحصیل در دانشگاه فنی برلین، دومین مدرک دکترای خود را در حوزه علوم زمین دریافت کرد.

متین پس از ۱۳ سال اقامت در آلمان، به ایران بازگشت و در سال ۱۳۴۴ فعالیت خود را در دانشکده کشاورزی دانشگاه تبریز آغاز کرد و یک سال بعد به عضویت تمام‌وقت هیئت علمی این دانشگاه درآمد.

استادی که دانشجو را از کلاس به مزرعه می‌برد

نگاه پروفسور متین به آموزش کشاورزی، نگاهی صرفاً دانشگاهی و پشت‌میزنشین نبود. او دانشجویان خود را به باغ‌ها و مزارع اطراف تبریز می‌برد تا آموخته‌های نظری را در میدان عمل تجربه کنند.

باور او روشن بود: دانشجوی کشاورزی نباید میز‌نشین باشد.

از نگاه متین، مهندس کشاورزی باید لباس کار بپوشد، در مزرعه و باغ حاضر شود و دوشادوش کشاورز و روستایی برای افزایش تولید و بهره‌وری تلاش کند. این همان الگویی بود که او از نظام آموزشی آلمان آموخته و تلاش می‌کرد در دانشگاه تبریز پیاده کند؛ الگویی که پیوند میان «دانش» و «عمل» را اساس توسعه می‌دانست.

امروز، بازخوانی همین نگاه شاید بیش از هر زمان دیگری ضروری باشد؛ در شرایطی که بخش قابل توجهی از نیروهای متخصص کشاورزی از مزرعه و روستا فاصله گرفته و در ساختارهای اداری مستقر شده‌اند.

خلعت‌پوشان؛ میراثی سه میلیون مترمربعی

یکی از مهم‌ترین یادگارهای آن دوره، توسعه مرکز تحقیقات کشاورزی خلعت‌پوشان و اراضی شمال جاده باسمنج بود.

در دهه ۴۰، ابتدا ۲۸ هکتار از زمین‌های اطراف برج تاریخی خلعت‌پوشان خریداری شد و سپس ۲۷۰ هکتار از اراضی دیم و کشاورزی شمال جاده باسمنج به مجموعه تحقیقاتی دانشگاه تبریز افزوده شد. به این ترتیب، مجموعه‌ای با وسعتی نزدیک به سه میلیون مترمربع در اختیار دانشگاه قرار گرفت؛ ظرفیتی کم‌نظیر برای آموزش، پژوهش و توسعه کشاورزی.

پروفسور متین در ایجاد کارگاه‌ها، مراکز پژوهشی و پایلوت‌های مربوط به گیاهان و محصولات باغی و کشاورزی این مجموعه نقش داشت.

با این حال، امروز این پرسش جدی مطرح است که آیا از چنین ظرفیت عظیمی، آن‌گونه که شایسته است، استفاده می‌شود؟

این اراضی در مجاورت کلان‌شهر تبریز و در امتداد خاوران، جاده تهران ـ تبریز و جاده قدیم باسمنج قرار گرفته‌اند و می‌توانند علاوه بر کارکرد علمی و کشاورزی، نقشی مؤثر در توسعه فضای سبز و تلطیف هوای شهر داشته باشند. ایده ایجاد یک پهنه بزرگ سبز و تفرجگاهی، با تعبیری همچون «شاه‌گلی دوم»، پیش‌تر نیز مطرح و حتی تفاهم‌هایی میان دانشگاه و مدیریت شهری انجام شده بود؛ طرحی که هنوز به سرانجام نرسیده است.

پیوند متین و توکلی؛ علم در کنار صنعت

در همین نقطه است که نام پروفسور ابوالقاسم متین با نام تقی توکلی، صنعتگر و تکنوکرات نام‌آشنای آذربایجان، پیوند می‌خورد.

اگر متین از مسیر دانشگاه، پژوهش و آموزش به دنبال تحول کشاورزی بود، توکلی همان هدف را از مسیر صنعت دنبال می‌کرد.

راه‌اندازی و توسعه صنایعی چون تراکتورسازی، ماشین‌سازی و پمپ ایران را می‌توان بخشی از یک نگاه کلان به مکانیزاسیون و نوسازی کشاورزی کشور دانست. تراکتور، ماشین‌آلات صنعتی و پمپ، هر یک حلقه‌ای از زنجیره‌ای بودند که می‌توانست کشاورزی سنتی ایران را به سمت تولید مدرن، بهره‌ور و مکانیزه حرکت دهد.

متین و توکلی، هر یک از مسیری متفاوت، یک هدف مشترک داشتند: استفاده از علم، صنعت و فناوری برای بهبود زندگی مردم و توسعه ایران.

آنان به دنبال آن بودند که تجربه نوسازی کشاورزی از آذربایجان فراتر رود و در دیگر مناطق کشور، از کردستان و خوزستان تا شمال ایران، گسترش یابد.

توسعه بدون مردم ممکن نیست

پروفسور متین معتقد بود هیچ برنامه‌ای برای توسعه کشاورزی و باغداری بدون مشارکت و آموزش کشاورزان، باغداران و روستاییان به نتیجه نخواهد رسید.

او علاوه بر دانشگاه تبریز، در مراکز دانشگاهی اهواز، همدان، کرج و تهران نیز تدریس کرد و طی دهه‌ها فعالیت علمی، آثار متعددی در حوزه کشاورزی، اکولوژی، تغذیه، گیاهان دارویی و محیط زیست از خود به یادگار گذاشت.
تحقیقات او درباره تنوع گیاهی ایران، ظرفیت گیاهان دارویی، آلودگی منابع طبیعی، نقش جنگل در آب‌وهوا و اکولوژی، نشان‌دهنده نگاه گسترده او به مفهوم توسعه بود؛ توسعه‌ای که تنها به افزایش تولید محدود نمی‌شد و محیط زیست، منابع طبیعی و سلامت انسان را نیز در بر می‌گرفت.

او سال‌ها پیش نسبت به برداشت بی‌رویه از آب‌های زیرزمینی، خالی‌شدن سفره‌های آب و پیامدهای آن هشدار داده بود. همچنین بر ضرورت آمایش سرزمین و انتخاب نوع کشت متناسب با ویژگی‌های اقلیمی و اقتصادی هر منطقه تأکید داشت.

متین همراه با یک گروه دانشگاهی، مطالعاتی درباره آمایش سرزمین و الگوی کشت مناطق مختلف ایران انجام داد؛ نگاهی که امروز، در میانه بحران آب، فرونشست زمین، خشکسالی و گسترش بیابان، اهمیت آن بیش از گذشته آشکار شده است.

مردانی که توسعه را زندگی کردند

پروفسور ابوالقاسم متین در ۲۰ تیر ۱۴۰۲، در ۹۰ سالگی در تهران درگذشت و در بهشت زهرا به خاک سپرده شد؛ اما میراث او تنها در کتاب‌ها، مقالات یا کلاس‌های درس باقی نمانده است.

بخشی از این میراث را باید در زمین‌های وسیع خلعت‌پوشان، در نسل‌هایی از دانش‌آموختگان کشاورزی و در اندیشه‌ای جست‌وجو کرد که دانشگاه را نه جزیره‌ای جدا از جامعه، بلکه نیرویی برای حل مسائل واقعی مردم می‌دانست.

متین و توکلی از نسلی بودند که توسعه را نه در شعار، بلکه در ساختن معنا می‌کردند؛ یکی با علم، دانشگاه و مزرعه و دیگری با صنعت، کارخانه و ماشین‌آلات.

امروز شاید بیش از هر زمان دیگری به بازخوانی تجربه چنین چهره‌هایی نیاز داریم؛ تکنوکرات‌هایی که دانش و تخصص را در خدمت توسعه قرار دادند و میان دانشگاه، صنعت و نیازهای جامعه پیوند برقرار کردند.

متین و توکلی، و مردانی از جنس آنان، خورشیدهای زمینی توسعه ایران بودند؛ مردانی که به جای سخن گفتن از آینده، برای ساختن آن دست به کار شدند.
به قلم محمد فرج‌پور باسمنجی
انتهای پیام/