به گزارش نصر، وجود بافت‌های فرسوده در کلان‌شهرها و ضرورت توجه به نوسازی آن‌ها، همواره متولیان امر را بر آن داشته است تا تمرکز بر بازآفرینی و نوسازیِ این بافت‌ها را مورد تأکید قرار دهند.
اعیان‌سازی از حدود نیم قرن پیش در کشورهای غربی رواج پیدا کرده است و اکنون به موضوعی فراگیر در بسیاری از کشورها، به‌ویژه ایران، تبدیل و اقداماتی در این راستا انجام شده است.
اصطلاح اعیان‌سازی یا Gentrification»»، در سال ۱۹۶۴ توسط روث گلس Ruth Glass»» در تلاشی برای توصیف و طبقه‌بندی دگرگونی‌های اقتصادی، جمعیتی، تجاری، فرهنگی و کالبدی بسیاری از محله‌های مرکز لندن، اصطلاح «بهسازی بافت تاریخی» ابداع شد.
اعیان‌سازی یک پدیده شهریِ چندوجهی با تبدیل محله‌های حاشیه‌نشین و بافت‌های فرسوده به مناطق مطلوب‌تر از طریق سکونت افراد مرفه است که بیشتر موجب جابه‌جایی ساکنان کم‌درآمد در طولانی‌مدت می‌شود.
در مقاله علمی-پژوهشی «درآمدی بر فهم اعیان‌سازی و پیامدهای ناخوشایند آن؛ نمونه موردی: تجربه مستأجران در تهران» نوشته شده است: «از محرک‌های بروز پدیده اعیان‌سازی، می‌توان به طرح‌ها و سیاست‌های شهری نظیر طرح‌های توسعه گردشگری، پروژه‌های طراحی شهری و تحولات شهری نظیر تغییرات در ماهیت و کاربری محله اشاره کرد. همچنین تغییرات در روند رشد جمعیت محله نسبت به قبل و کل شهر، تغییرات در مشخصات شغلی ساکنان و تغییرات در نمادهای زندگی از نشانگرهای اعیان‌سازی در یک حوزه است.»
همچنین در کتاب «اعیانی‌سازی در جای‌جای جهان، اعیانی‌سازان و آوارگان» نوشته ژروم کریس و جودیت اِن‌.دی‌سِنا آمده است: «پیامد معمول اعیانی‌سازی، آواره‌سازی فیزیکی یا جایگزین شدن افراد و کسب‌وکارهای به لحاظ پایگاه اجتماعی پایین‌تر با افراد و کسب‌وکارهای به لحاظ پایگاه اجتماعی بالاتر است.»
با توجه به باریک بودن مرز بین بازآفرینی شهری و اعیان‌سازی، در کلان‌شهر تبریز نیز همانند سایر شهرها مدیریت شهری بر آن شده است تا همواره این امر را مورد توجه خود قرار دهد.

تغییر در ساختار اجتماعی محله نخستین پدیده اعیان‌سازی است
عبدالرضا گلپایگانی، معاون وزیر راه و شهرسازی و مدیرعامل شرکت بازآفرینی شهری ایران با اشاره به پدیده اعیان‌سازی، این روند را یکی از چالش‌های مهم در محلات کم‌برخوردار ارزیابی می‌کند و می‌گوید: اعیان‌سازی در پوشش نوسازی و با نیت خیرخواهانه آغاز می‌شود اما پیامدهای ناخواسته آن می‌تواند به خروج طبقات فرودست از محلات قدیمی بینجامد.
وی می‌افزاید: در دوره‌هایی از توسعه شهری، پروژه‌ها با هدف «تخریب کامل بافت» و «ساخت دوباره» طراحی می‌شد و این بازتولید کالبدی، ارزش افزوده‌ای قابل توجه ایجاد می‌کرد با این حال، اگر سازوکار مشخصی برای بازگرداندن این ارزش افزوده به ساکنان ریشه‌دار وجود نداشته باشد، نوسازی عملاً به سود گروه‌های جدید تمام شده و زمینه رانده‌شدن مالکین سابق و مستأجران کم‌درآمد را فراهم می‌کند.
معاون وزیر راه و شهرسازی و مدیرعامل شرکت بازآفرینی شهری ایران با اشاره به پیامدهای اجتماعی این روند عنوان می‌کند: تغییر در ساختار اجتماعی محله، نخستین پیامد اعیان‌سازی است؛ زمانی که گروه‌های قدیمی و متنوع، جای خود را به ساکنان جدید با توان اقتصادی بالاتر می‌دهند، محله دچار «یکدست‌سازی طبقاتی» می‌شود و این برخلاف ماهیت طبیعی محلات شهری است که باید از طیف‌های متنوع اقتصادی و اجتماعی شکل گرفته باشد.
گلپایگانی تأکید می‌کند: آسیب اصلی اعیان‌سازی، غلبه رویکرد کمی‌گرا در نوسازی است؛ رویکردی که به‌جای بهبود کیفیت زندگی ساکنان فعلی، اغلب به تخریب کامل بافت و جایگزینی آن با کاربری‌هایی می‌انجامد که تناسبی با توان اقتصادی جامعه محلی ندارد. نتیجه نهایی چنین رویکردی «حاشیه‌رانده شدن طبقات فرودست» و «ایجاد مرزبندی طبقاتی در سطح محله» است.
وی وضعیت کنونی اعیان‌سازی را متفاوت از دوره‌های گذشته می‌داند و خاطرنشان می‌کند: رکود بازار مسکن و توقف چرخه‌های پرشتاب ساخت‌وساز موجب شده است که حرارت اعیان‌سازی کاهش یابد و جریان غالبی در کشور نباشد و بخش قابل توجه انرژی نهادهای دولتی نیز به نهضت ملی مسکن و سیاست‌های مرتبط با جهش تولید اختصاص یافته که خود به تعدیل این روند کمک کرده است.
معاون وزیر راه و شهرسازی و مدیرعامل شرکت بازآفرینی شهری ایران بر ضرورت ادامه سیاست‌های بازآفرینی با محوریت ساکنان تأکید می‌کند و می‌گوید: نوسازی باید نه‌تنها کالبد محله، بلکه اقتصاد و اجتماع آن را نیز تقویت کند تا محله‌ها بدون از دست دادن هویت و جمعیت بومی خود، کیفیت بهتری از زیست‌پذیری را تجربه کنند.
علی فرنام، مدیرگروه عمران مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی نیز با بیان اینکه موضوع اعیان‌سازی و ادبیات آن در دنیا بیش از صد سال سابقه دارد، به خبرنگار ایمنا عنوان می‌کند: این موضوع، از کشور آمریکا بعد از جنگ جهانی اول و به‌ویژه جنگ جهانی دوم، آغاز و در کشورهای اروپایی و تقریباً در جهان تجربه شد، زیرا آن یک منطق مشابه در فرایند بازسازی و نوسازی دارد، به‌ویژه در محلات متوسط و پایین که معمولاً کیفیت‌های نامناسب و قیمت‌های حداقلی دارند بعد از نوسازی، قیمت‌ها به‌شدت افزایش می‌یابد و قشر اقتصادی-اجتماعی به‌ناچار تغییر می‌کند.
وی ادامه می‌دهد: درواقع، در برخی موارد، اثر تبعی فرایند نوسازی شناخته می‌شود که نوسازی به علت ایمنی یا عمر ساختمان و در برخی موارد نیز به علت تجربه منهتن نیویورک بعد از جنگ جهانی دوم، اتفاق می‌افتد.
مدیرگروه عمران مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی با اشاره به اینکه در اعیان‌سازی دو رویکرد وجود دارد، عنوان می‌کند: نخست، تبعات توسعه نوسازی و دیگری، هدف نوسازی است که در کشورمان به تبعات توسعه نوسازی، کمتر پرداخته شده است.
فرنام تأکید می‌کند: نکته مهم، این است در فرایند بازآفرینی محلات، باید به‌نحوی رفتار شود که اقشاری که ساکن آن محلات هستند، به‌ویژه مستأجران، مورد توجه قرار گیرند. این مسئله در کشور ما نیز مورد توجه بوده است که در روند نوسازی بافت، شاهد سرعت گرفتن آن هستیم.
همچنین فریدون بابایی اقدم، عضو هیئت مدیره شرکت بازآفرینی شهری ایران با بیان اینکه اصطلاح اعیان‌سازی «Gentrification» برگرفته از فعل«Gentle» یا اعیان کردن است، اظهار می‌کند: بدین معنا که با انجام یکسری اقدامات، یک محل بتواند از اصالت و شرایط مطلوب برخوردار باشد و ممکن است نقد وارد شده به حوزه اعیان‌سازی، نسبت به روند اجرای اقدامات باشد.
وی با اشاره تاریخچه اعیان‌سازی ادامه می‌دهد: در این راستا، اقداماتی در چندین شهر دنیا انجام شده است که یکی از این شهرها، فیلادلفیا آمریکا است که بر اساس تفکرات شهرسازِ آن زمان، ادموند بی کن «Edmund Bacon» ، در محلاتی که به لحاظ طبقات اجتماعی در سطح پایین قرار داشتند، اقداماتی در قالب طرح تفصیلی انجام شده است. همچنین در حوزه اعیان‌سازی، در شهرهایی نظیر لندن در دهه ۶۰ میلادی، باکو و برخی شهرهای ترکیه نظیر اردملی «Erdemli» ، آنکارا و کُنیا «Konya» اقداماتی انجام شده است.
عضو هیئت مدیره شرکت بازآفرینی شهری ایران با بیان اینکه انجام اقدامات در حوزه اعیان‌سازی به کشور و شهرِ محل فعالیت و نحوه انجام آن بستگی دارد، عنوان می‌کند: این اقدامات می‌تواند در بافت‌های فرسوده ایران، به‌ویژه محلات حاشیه‌نشین اتفاق بیفتد و در عین حال، می‌توان با انجام اقداماتی در راستای اِعمال برخی سیاست‌های حمایتی، موجب وارد شدن آسیب کمتر به طبقات اجتماعی شد.
بابایی اقدم خاطرنشان می‌کند: اعتقاد بنده، بر این است که پدیده اعیان‌سازی، یک اقدام مناسب بوده و باید همراه با مد نظر قرار دادن تمهیداتی در حوزه مسائل اجتماعی، اتفاق بیفتد و همچنین طی انجام آن، حقوق شهروندان نیز مورد توجه قرار گیرد.
وی درباره راهکارهایی مبنی بر جلوگیری از ترک محل اعیان‌سازی شده توسط صاحبان املاک تاکید می‌کند: یکی از این راهکارها، اجرای قانون کلید به کلید است؛ بدین معنا که املاک جهت نوسازی توسط مدیریت شهری، با چهل درصد بیش از قیمت ملک، تملک و یا ملک احداث شده با چهل درصد کمتر از قیمت ملک، فروخته شود. راهکار دیگر نیز این است که اگر مقرر است برای جامعه هدف مورد نظر اقداماتی انجام شود، انجام این اقدامات همراه با قیمت تمام شده کمتر باشد.
روح‌الله رشیدی، رئیس کمیسیون عمران، حمل‌ونقل و ترافیک شهری شورای اسلامی کلان‌شهر تبریز نیز با بیان اینکه اعیان‌سازی، یک پدیده در حوزه شهرسازی بوده که در دوره جدید و در شهرهای بزرگ مشهود است، به خبرنگار ایمنا اظهار می‌کند: متأسفانه این پدیده در دنیا هم رواج پیدا کرده است‌. درواقع می‌توان چنین بیان کرد که در برخی بافت‌ها و مناطق شهری، ساکنان آن مناطق ناتوان از این هستند که بتوانند خود، سکونتگاه‌های خود را ارتقا داده و ارزش افزوده ایجاد کنند.
وی می‌گوید: بنابراین آن‌ها نمی‌توانند در طول زمان، موجب شوند که آن منطقه و بافت جزو مناطق رشد یافته باشد و همیشه از منظر کیفیت زندگی، در پایین‌ترین حد قرار دارند. اما سایر گروه‌های اجتماعی و اقتصادی، املاک و زمین تملک می‌کنند، به این دلیل که از منابع مالی برخوردارند. افراد ناتوان از لحاظ اقتصادی را مجاب به ترک آن منطقه و بافت می‌کنند.
رئیس کمیسیون عمران، حمل‌ونقل و ترافیک شهری شورای اسلامی کلان‌شهر تبریز با بیان اینکه به مرور زمان این افراد جایگزین ساکنان قدیمی می‌شوند، عنوان می‌کند: در این صورت، شاهد جابه‌جایی طبقه مالک و به‌تبع آن، مالکیت گروه‌های برخوردار هستیم. در این نقطه است که در آن منطقه و بافت، هویت‌زدایی اتفاق می‌افتد که شاهد این پدیده در کلان‌شهرها، به‌ویژه در کلان‌شهر تبریز به‌دلیل نابرابری و قطبی بودن شهر هستیم.
رشیدی با اشاره به اینکه پروژه چوخورلار، مصداق بارز اعیان‌سازی است، تشریح می‌کند: مدیریت شهری بر اساس مصوبه کمیسیون ماده ۵ ساکنان این محله قدیمی را مجاب کرده است که آن منطقه را ترک کرده و تحویل مدیریت شهری دهند. بیش از ۱۵۰ خانوار از آن منطقه، جابه‌جا شده‌اند تا واحدهای تجاری – خدماتی احداث شوند.
وی ادامه می‌دهد: این روند، بیش از ده سال طول کشیده و عملاً در آن منطقه اثری از سکونت ساکنان بومی و اصیل نیست و این عمل، موجب تاراندن ساکنان بومی شده است. همچنین در پروژه میارمیار نیز پدیده اعیان‌سازی اتفاق افتاده است. شورای اسلامی شهر و مدیریت شهری در سیاست‌گذاری خود مدنظر قرار دهد که هر نوسازی یا ساخت‌وساز اقدام بهینه‌ای نیست.
مصطفی بهزادفر، عضو هیئت علمی دانشگاه علم و صنعت به خبرنگار ایمنا اظهار می‌کند: مفهوم اعیان‌سازی، یکی از رویکردهای سازندگی در همه حوزه‌ها اعم از شهری و روستایی است. معمولاً در فضاهایی مانند شهر، نیازهای مختلفی از بازسازی حس می‌شود به عنوان مثال، گاهی باید مکانی تخریب شده و نیاز به بازسازی احساس می‌شود، یا مکانی در حال تخریب شدن است و نیاز است که از آن جلوگیری شود و یا حتی صرف حفاظت، مطرح است.
وی ادامه می‌دهد: برخی مواقع، شرایط به نحوی است که در مجموعه شهری، انتظار می‌رود به سمت تخریب گام برداشته شود که از جمله شرایط، می‌توان به مجموعه بناها و حوزه‌هایی اشاره کرد که ریشه وجودی آن، واجد مطلوبیت است.
عضو هیئت علمی دانشگاه علم و صنعت با اشاره به گسترش فزاینده موضوع اعیان‌سازی در اروپا، کانادا و آمریکا عنوان می‌کند: اعیان‌سازی شامل خانه‌ها، حوزه‌ها و بافت‌هایی است که با وجود برخورداری از مطلوبیت، در حال ترک شدن هستند و در راستای حل این مسئله سعی بر پیدا کردن راهکاری برای آن است که این راهکار بر حفظ مطلوبیت زمینه و فضا، تأکید دارد.
به گزارش نصر، انتظار می‌رود متولیان امر در راستای انجام پروژه‌ها در حوزه اعیان‌سازی، مسائل حوزه اجتماعی-اقتصادی را طی انجام اقدامات، بیش از پیش مورد توجه قرار دهند و نگاهِ صرف کالبدی، وجود نداشته نباشد.
از سوی دیگر، متولیان امر باید در راستای کاهش میزان دچار شدن شهر به این پدیده، اهتمام فزاینده‌ای ورزند تا یک محله، به هویت‌زدایی دچار نشده و اصالت آن، حفظ شود.
انتهای پیام/