پربازدیدترین ها
جدیدترین اخبار پربیننده ترین اخبار

کد خبر :   97305  | تاریخ خبر : 1397/10/27  | ساعت : 13:19

مهدی بزاز دستفروش*

پژوهنده ای کاردیده


نصر: بیست و هشتم دی ماه مصادف است با هجدهمین سالگرد درگذشت يحيي ذكاء ، محقق و پژوهشگر برجسته کشور ، آنچه در پی خواهد آمد اشاره ای مختصر است به فعالیت های مرحوم یحیی ذکاء در عرصه تاریخ و فرهنگ و هنر ایران .

برای مشاهده عکس در ابعاد اصلی ، بر علامت ذره بین روی تصویر کلیک نمایید

یحیی ذکاء به سال 1302شمسي در تبريز ديده به جهان گشود . جد او حاج ميرزا علي اعيان از تجار به نام  اين شهر و پدرش كارمندي مطلع و با سواد بود . يحيي ذكاء تحصيلات ابتدائي را در مدرسه رشديه تبريزکه مدیریت آن را رضاقلی رشدیه عهده دار بود به پايان رساند .

 در سال 1316 به دليل انتقال پدر به پايتخت همراه خانواده به تهران رفت  و تحصيلات متوسطه را در دبيرستان فيروز بهرام ادامه داد . سپس وارد دانشكده ادبيات  دانشگاه تهران  شد و به تحصيل در رشته باستان شناسي پرداخت . وی به سال 1335 با رتبه اول از اين دانشكده  فارغ التحصيل شد و پيش از آنكه وارد خدمت وزارت فرهنگ شود ، مدتي در كتابخانه  دانشكده حقوق دانشگاه تهران  مشغول بود، استاد زنده یاد ایرج افشار در این باره می نویسد :

" یحیی پس از گذراندن دوره نظام در آذربایجان و پیش از این که در وزارت فرهنگ به خدمت درآید مدتی بیش از یک سال در کتابخانه دانشکده حقوق که  محمدتقی دانش پژوه و من آنجا  می بودیم به تجربه در کار کتابداری پرداخت . روزگار خوبی را باهم گذراندیم اما شور و شوق بی تابانه ای که به تحقیق و تجسس در قلمرو تاریخ هنر و عتیقه شناسی و آثار باستانی داشت او را به وزارت فرهنگ کشانید و در آنجا خدمات متعددی را عهده دار شد و ارزشمندی علمی خود را نمودار ساخت . "

فعالیتهای متعدد پژوهشی یحیی ذکاء را  برمبنای تالیفات وی می توان در چند شاخه اصلی بررسی نمود ، یکی از این حوزه ها مطالعات وی در زمینه تاریخ و به ویژه تاریخ تبریز است ، علاقه فراوان به تبریز او را برآن داشته بود تا از همان سالهای جوانی در پی مطالعه پیرامون تاریخ و پیشینه این شهر کهن باشد چنانکه در یادداشتی می نویسد : 

" تبريز زادگاه من است ، خانواده ام از بوميان اين شهرند، تا آنجا كه آگاهي دارم نياكانم از پانصدسال پيش دراين شهر زيسته و درخاك آن خفته اند، بخشي از زندگانيم درآن سپري شده است . از آغاز سالهاي جواني بر آن بوده ام كه آنجا را خوب بشناسم وازپيدايش و نام وسرگذشت وپيشامدهايش نيك آگاه گردم،در اين راه هرچه بيشتر جسته ام، بيشتردلبسته تر گشته ام "

همین عشق به تبریز و تاریخ و فرهنگ ریشه دار و سترگ این شهر وی را بر آن داشت تا در پی تحقیق در باره تاریخ این شهر برآید.ارائه مقالات متعدد و باارزش در این خصوص وتالیف و انتشار کتاب"زمین لرزه های تبریز" در جنب این پژوهشهای چندین ساله شکل گرفته اند. وی با انتشار کتاب زمین لرزه های تبریز در سال 1359 گوشه ای از پژوهشهای خود را در باره تاریخ تبریز در اختیار علاقمندان و پژوهشگران این عرصه قرار داد .

وی ضمن بیان  انگیزه اش از نگارش کتاب زمین لرزه های تبریز به پژوهشهای چندین ساله خویش در باره تاریخ تبریز نیز اشاره دارد  و می نویسد :

" با اینکه زمین لرزه یکی از حوادث دائمی تبریز است ولی متاسفانه از این زمین لرزه های تاریخی که در زندگانی شهر و مردم آن اثرهای اقتصادی و اجتماعی بسیار به جا نهاده است در کتابها و نوشته ها جز آگاهی های اندک و کوتاه و نارسا چیزی نیامده است و نویسندگان پیشین کمترین رغبتی به یادداشت کردن و  نوشتن  شرح  دقیق این گونه  پیشامد ها  از  خود نشان  نداده اند،  با این  حال  مجموع  همین آگاهی های اندک و کوتاه از زمین لرزه های تبریز که نویسنده در ضمن سالها پژوهش در پیرامون تاریخ تبریز بدست آورده است خود رساله ای را پدید آورده که اینک به ترتیب و توالی تاریخی همگی یکجا گرد آمده و بزیور طبع آراسته می گردد و بدینسان گوشه ای  از تلاشها وکوششهای آدمیان، در برابر قهر طبیعت و قوای مخرب آن در پیش چشم خوانندگان گرامی قرار می گیرد "

بی شک نگارش این کتاب همه بضاعت ذکاء در باره تاریخ تبریز نبوده و شاید اگر اجل مهلتش می داد و توان مبارزه با درد و بیماری را می یافت ، امروز شاهد به ثمر رسیدن کوشش ها و پژوهشهای او در باره تاریخ تبریز   می بودیم ،ولی افسوس که این آرزوی دیرین ذکاء برآورده نشد :

" ازسالها باز هر جا آگاهي ، داستاني درباره آن (تبريز) خوانده ام، ياداشت كرده و همه را بر  روي  هم انباشته ام ، اينك با بيم از كوتاهي روزهاي زندگي و پراكندن گردآورده ها و پژوهشها در انديشه آن افتادم كه آنها را بسامان آورده به رشته نوشتن كشم و تاريخي براي زادگاهم پديدآورم  تا بدينسان بخشي از وام شهروندي خود را گذارده باشم "

تالیف وانتشار کتابهای: تاریخ ارتش ایران، پیشینه سان و رژه در ایران، کاروند کسروی ، تفنگ و پیشینه آن ، نوروز و بنیادهای نجومی آن در همبستگی با تخت جمشید، روزنامه خاطرات شرف الدوله و تصحیح کتاب وزارت در عهد سلاطین بزرگ سلجوقی اثر عباس اقبال آشتیانی  ، با همکاری محمدتقی دانش پژوه از آثار وی در زمینه تاریخ می باشند .

موزه داری یکی دیگر از مهمترین زمینه های فعالیت استاد محسوب می شود ، آنچه که نام یحیی ذکاء را در عرصه موزه داری ایران مطرح می سازد ، همانا عشق و علاقه وافر وی به حفظ یادگاران با ارزش تاریخ و فرهنگ و هنر این سرزمین و تلاشهای وی برای ارائه و معرفی این آثار در قالب آثار تحقیقی (کتاب و مقاله ) و ایجاد موزه های متعدد در کشور است . ذکاء در بخشی از نوشتاری که از وی به سال 1374 در ماهنامه کلک انتشار یافته در این خصوص می نویسد :

" باید اذعان نمایم که من شخصا با علاقه ای که به آثار و هنر میهن خود دارم نزدیک به چهل سال است در شناخت و شناسانیدن گوشه هایی از آن کوشیده و رنج برده ام و بر اثر تلاشها و کوششهایم موزه های : هنرهای تزئینی ، آبگینه و سفالینه های ایران ، نگارستان و رضا عباسی تاسیس شده است."

ورود ذکاء به عرصه موزه داری به سال 1337 برمی گردد . استاد محمد حسن سمسار ، یاردیرین یحیی ذکاء و یکی از برجسته ترین کارشناسان آثار تاریخی و هنری ایران که در آن سالها با وی در اداره موزه ها و فرهنگ عامه همکار بود ، در توصیف آن دوران می گوید :

" آنجا دانشگاه دومی برای من بود محیط اداره با وجود یارانی چون یحیی ذکاء ، محیطی بیشتر آموزشی بود تا اداری ، یکی دوسال در آنجا با آموختن و آزمودن همراه بود تا کار بنیاد نهادن موزه هنرهای تزئینی آغاز شد . زنده یاد ذکاء مامور تاسیس موزه شد و من نیز با او همراه شده در خانه ای ساخته شده در نیمه عصر قاجار در خیابان چراغ گاز یا چراغ برق با کمترین امکان و بیشترین تلاش ، موزه برپا شد و سالی پس از آن شادروان ذکاء به معاونت اداره کل موزه ها برگزیده شد ."

ذكاء در برنامه ريزي و راه اندازي  چندین  موزه نقش داشت  و براین اساس مي توان او را يكي از بنيان گذاران موزه در ايران ناميد . از طرفي وی بعنوان  يكي  از خبره ترين كارشناسان اموال فرهنگي در كشور مطرح و در شناخت نقاشي هاي دوره قاجار استادي مسلم بود ، نوشته هايي كه وی در باره محمد زمان ، صنيع الملك ، محمود خان ملك الشعراء و اسماعيل جلاير منتشر كرده  همه در حكم مرجع و مورد استناد است .

ذکاء هرگز از امر پژوهش به عنوان یکی از ارکان اصلی علم موزه داری و یکی از رسالتها و کارکردهای موزه غفلت نورزید . سلسله مقالات منتشرشده توسط وی در نشریاتی چون : " نقش و نگار" و" هنرومردم " که عمدتا حاصل پژوهشهای وی در زمینه  آثار موجود در موزه ها و مجموعه های تاریخی و هنری ایرن  بود، موید این مطلب است. تالیفات ذکاء در موضوع موزه داری عبارتند از : موزه های ایران، راهنمای موزه هنرهای تزئینی ، تاریخچه ارک سلطنتی تهران و راهنمای کاخ گلستان و... .

هنر ایران یکی دیگر از زمینه های تحقیق و پژوهش این مرد دانشمند محسوب می گردد ،  برای نمونه پژوهش های ذکاء در زمینه هنر کاغذبری یا قطاعی در ایران یکی از کارهای سترگ وی در عرصه تحقیق و پژوهش هنری محسوب می شود ، وی در این خصوص  می نویسد:

 " به سال 1336 بیست و یک قطعه کاغذ بریده در دسترسم قرار گرفت که مرا برآن داشت که درباره خاستگاه و تاریخچه این هنر در ایران به جستجو و پژوهش بپردازم ..."

این پژوهش به درجه ای اهمیت داشت که استاد محمدحسن سمسار در باره آن می نویسد :

" بی هیچ دو دلی می نویسم که نه درآینده نزدیک و نه دور ، از روزگار ما ، پژوهشی چنین در یک شاخه هنر نسبتا ناشناخته ایرانی در دسترس دوستداران هنرایران قرار نخواهد گرفت . این یاداشت را نه از روی احساس و نه به حرمت دوستی و همکاری چهل و اندی ساله با ذکاء می نویسم ، بلکه طول تجربه یادشده در کار و دلایل عقلی به من جسارت این داوری را می دهد ." کتابهای :  زندگی و آثار صنیع الملک ، تاریخ عکاسی و عکاسان پیشگام در ایران ، مینیاتور های مکتب ایران و هند و احوال محمدزمان ، تهران در تصویر، نگاهی به نگارگری ایران ، آثار هنری ایران ، گوهرها و... تالیفات ذکاء در زمینه هنر ایران را تشکیل می دهند .

حوزه زبان شناسی از دیگر عرصه های فعالیت علمی  ذکاء محسوب می گردد . آخرین كتاب وی تحت عنوان  " جستارهايي در باره زبان مردم آذربايگان " دوروز پيش از در گذشتش انتشار يافت و  استاد قبل از چشم بستن از  جهان  ، نسخه پايان يافته را  ملاحظه نمود . دکتر محمدامین ریاحی در مقدمه این کتاب می نویسد :

" دوست دقیق و دانشمند ما در بهار جوانی در 1328 که چند ماهی به عنوان افسر وظیفه در کناره های ارس در آذربایجان گذرانیده یادداشتهایی درباره زبان مردم کرینگان یکی از روستاهای ارسباران فراهم آورده و مورد تحقیق قرار داده و حاصل کار خود را در 1332 به صورت رساله ای به چاپ رسانیده است . از آن به بعد هم دنباله تحقیق را گرفته و آنچه از زبان کهن را که در روستاها و کوهپایه ها در گوشه و کنار مناطق شمال غربی ایران برجای بوده و در شرف از بین رفتن است گرد آورده و نمونه هایی را که در لابلای متون فارسی آمده مورد تحقیق و بازنگری قرار داده و یافته های خود را به صورت مقالات متعددی در مجلات علمی منتشر کرده است . "

کتابهای گويش كرينگان ،گويش گلين قيه و هرزندي از دیگر تالیفات استاد در زمینه زبانشناسی می باشند.ذكاء محقق و ايرانشناسي برجسته بود كه در سمينار ها و كنگره هاي  متعدد بين المللي  شركت داشته و سخنراني هاي جامع و  مستندي ايراد كرده است . از وی حدود 140 مقاله با موضوعات گوناگون  در نشريات مختلف فرهنگي ، هنري و ادبي ايران و جهان به چاپ رسيده است .تاليفات ذکاء  نيز حدود 40  عنوان كتاب در موضوعات گوناگون از جمله : هنر ، باستان شناسي وتاريخ، زبان شناسي و... مي باشد . وی همچنین در سال 1345 به مدت یک سال ریاست کتابخانه ملی ایران را عهده دار بود ، یحیی ذکاء پس از تحمل رنج بیماری ، سر انجام  در روز چهارشنبه  بیست و هشتم دي ماه 1379در 77 سالگی به دیار باقی شتافت.

 

*عضو کمیته ملی موزه های ایران  

انتهای پیام/

مطالب مرتبط

نظرات (0)

 

استفاده از مطالب پورتال با ذکر منبع بلامانع است