پربازدیدترین ها
جدیدترین اخبار پربیننده ترین اخبار

کد خبر :   79970  | تاریخ خبر : 1396/10/21  | ساعت : 15:15

یادداشت/

تبریز، خاستگاه خط نستعلیق


برای مشاهده عکس در ابعاد اصلی ، بر علامت ذره بین روی تصویر کلیک نمایید

با ورود آئین مقدس اسلام به ایران خط کوفی نیز که قرآن مجید بدان خط نوشته‏ می‏شده در ایران معمول گردید . تا قرن چهارم ، کوفی یگانه خط کتابت مسلمانان بود، در این قرن علی بن مقله فارسی وزیر المقتدر باللّه و الراضی باللّه ،  تفننی در خط کوفی به عمل آورد و تغییراتی در آن‏ صورت داد و خطوط زیبای مناسب با طبع زیبا پسند ایرانی ، یعنی خط های محقق ریحان، ثلث، توقیع و رقاع و ضمایم شیوه اخیر یعنی غبار و طومار را اختراع نمود .

این خطوط مورد استقبال هنرمندان آینده قرار گرفت، علی بن کاتب معروف به ابن البواب ، خوشنویس‏ معروف عصر دیلمیان شیوه ابن مقله را تنقیح کرد و راه را برای خوشنویسان بعدی هموارتر ساخت ، نوبت به یاقوت متسعصمی رسید ، وی زندگی‏ خود را صرف تحریر و تعلیم شاگردان نمود ، هر روز دو جزء قرآن می‏نوشت و هفتاد شاگرد را تعلیم می‏داد و هرگز اظهارخستگی نمی‏کرد .

مبارک شاه زرین قلم تبریزی ، یوسف مشهدی و سید حیدر جلی نویس از شاگردان‏ برجسته او بودند که هر سه در تبریز توطن اختیار نمودند و به تعلیم شاگرد پرداختند . صیرفی از شاگردان یوسف مشهدی و تاج الدین علی شاه و غیاث الدین محمد پسر خواجه‏ رشید الدین فضل اللّه از شاگردان سید حیدر جلی نویس بودند.

سیره حسنه تعلیم و تربیت هنرمندان همچنان در آذربایجان جاری بود و در نتیجه ، هنرمندان و خوشنویسان معروفی چون حاجی محمد بنددوز ، شیخ محمد بندگیر ، عبدالحی ، عبدالرحیم و جعفر تبریزی ، عبد اللّه بواب نگارنده کتیبه‏های عمارت مظفریه‏ و مسجد جهانشاه تبریز پا به عرصه هنر نهادند.

میرزاسلطان علی آق ‏قویونلو ، نظام الدین‏ و قاضی زاده اردبیلی ، میر نعمت اللّه عبد الوهابی ، علابیگ تبریزی ، خواجه عتیق و قاضی‏ عماد  الاسلام اردوبادی و قاضی عبد اللّه خویی و دهها ثلث‏ آرا و نسخ‏ نویس دیگر تا دوران‏ صفویه از آذربایجان برخاستند و شیوه پیشینیان را دنبال کردند . اما عده‏ای به این کار قناعت نورزیدند و در صدد تفنن و اختراع خط و شیوه دل‏ انگیزتری برآمدند که سرآمد آنان‏ میرعلی تبریزی واضع خط نستعلیق بود .

وی در دروان تیموریان می‏زیست ، شاگردان زیادی‏ داشت ، شیوه او را دنبال کردند و کار را هر روز پیشتر بردند تا در زمان صفویان ، این شیوه‏ به وسیله میر عماد حسنی قزوینی پا به حد کمال نهاد ، چنانکه از آن زمان تا کنون همان‏ شیوه بدون کم ‏وکاست دنبال می‏شود . در این میان نقش سه هنرمند بزرگ تبریزی در ظهور و بالندگی این شیوه از کتابت خط نقشی ممتاز و تاثیرگذار است:

مير علي تبريزي:
مير علي تبريزي يا مير علي هروي تبريزي (درگذشت 850 هجری ) ملقب به قدوة الکتاب (به‌معني پيشگام خوشنويسان) از خوشنويسان بنام اسلامي و از مفاخر خوشنويسي ايراني در سده هاي هشتم و نهم هجري است. مير علي تبريزي بزرگترين خوشنويس عصر امير تيمور گورکاني و پسرش شاهرخ تيموري است. وي را واضع و مبدع خط زيباي نستعليق مي‌دانند.

از جزئيات زندگي اين استاد بزرگ خوشنويسي اطلاعات زيادي در دست نيست بجز آنکه مدتي در تبريز مي‌زيسته. هرچند برخي از دست نبشته‌ها و اسناد مربوط به قبل از زمان ميرعلي تبريزي به خطي بسيار نزديک به نستعليق به دست آمده ‌است ولي ميرعلي از لحاظ فني این خط را به صورت مستقلي عرضه نمود از اين رو استادان بعدي، ابداع خط نستعليق را به او نسبت داده‌اند. ميرعلي از ترکيب دو خط «نسخ» و «تعليق» خط زيبايي پديد آورد که در ابتدا به «نسختعليق» و سپس موسوم به نستعليق گرديد و همان است که اکنون خط فارسي بدان نوشته مي‌شود .در گلستان هنر آمده است که مير علي خط نستعليق را وضع نمود و به پسر خود تعليم داد.

 سلطانعلي مشهدي ملقب به «سلطان الخطاطين» در منظومه اي گفته است:
نسخ تعليق اگر خفي وجلي است
واضع الاصل خواجه ميرعلي است
تا که بوده است عالم و آدم
هرگز اين خط نبوده در عالم
وضع فرمود او به ذهن دقيق
از خط نسخ و زخط تعليق
ني کلکش از آن شکر ريز است
کاصلش از خاک پاک تبريز است

فرزند برومند استاد تبريزي به نام "عبدالله" ايرادات خط پدر را برطرف کرده و خط نستعليق را به اوج مي رساند و پس از پدر نيز با پرورش شاگرداني که از سرشناس ترين خوشنويسان ايرانند، "عروس خطوط اسلامي" را جاودانه مي کند.

جعفر تبريزي:

جعفر بن علی تبریزی ملقب به"جعفر تبریزی یا باسنغری" از نخستین استادان خط نستعلیق در قرن نهم و خطاط اثر مشهور "شاهنامه بایسنقری" است که بعنوان یکی ازنفیس ترین شاهکارهای هنری ایران و جهان در حافظه جهانی یونسکو به ثبت رسیده است.

از شرح احوال وی این اندازه  معلوم است که وی از مردم تبریز بوده و اینکه بعضی وی را  هروی دانسته اند ، بواسطه اقامت طولانی وی درشهر هرات بوده است ، جعفر بایسنغری مورد توجه و حمایت و تشویق شاهزاده هنرمندپرور ،بایسنغر میرزا، فرزند شاهرخ تیموری بوده و به همین مناسبت به بایسنغری منتسب و مشتهر و  مفتخر شده است ، وی پیش ازپیوستن به دربار بایسنغر میرزا ، هنگامی که در تبریز اقامت داشته( مقارن با امارت جلال الدین میرانشاه بن امیر تیمور ) با دربار میرانشاه ارتباط داشته است.

حافظ حسین کربلایی در روضات الجنان و جنات الجنان که تذکره ای ارزشمند درباب مزارات اکابر تبریز است از وی با نام مولانا فریدالدین جعفرتبریزی یادکرده است .تاریخ ولادت و وفات جعفر تبریزی  دقیقا مشخص نیست ، ولی از آثار و خطوط موجود وی چنین برمی آید که وی درخلال سال های 816 ـ 856 ﻫ .ق یقینا  در قید حیات و در این مدت ،  چهل سال ، کاتب و خوشنویس مقرر بوده است  او را پس از میر علی تبریزی دومین استاد خط نستعلیق دانسته اند که از استاد خود میر عبدالله (فرزند میرعلی تبریزی) پیشتر رفته و بخط میرعلی نزدیک شده و بلکه از او در گذشته است.

اظهر تبریزی:
اظهر تبریزی از خوشنويسان‌ نامدار قرن نهم هجریست ، اظهر چنانكه‌ خود در رقمهايش‌ آورده‌ است‌ و بيشتر تذكره‌نويسان‌ نيز به‌ آن‌ اشاره‌ دارند، زادة تبريز است‌. اينكه‌ ميرعلى‌ هروي‌ در رسالة «مداد الخطوط» و مالك‌ ديلمى‌ در مقدمة مرقع‌ امير حسين‌ بيك‌ او را «هروي‌» خوانده‌اند، شايد به‌ سبب‌ زيستن‌ دراز مدت‌ او در شهر هرات‌ بوده‌ باشد ،اظهر در خوشنويسى‌ شاگرد و پيرو جعفر تبريزي‌ معروف‌ به‌ "بايسنقري" است‌ . در رقعه‌اي‌ از مرقع‌ بهرام‌ ميرزا او جعفر را " شيخى‌ و قبلتى‌ مولانا كمال‌ الملة والدين‌" مى‌خواند. اظهر را در كتابت‌ قلم‌ نستعليق‌، پس‌ از مير على‌ تبريزي‌ (واضع‌) و جعفر، اظهر را سومين‌ استاد اين‌ قلم‌ به‌ شمار آورده‌اند.

مهدی بزازدستفروش

 

انتهای پیام/

مطالب مرتبط

نظرات (0)

 

استفاده از مطالب پورتال با ذکر منبع بلامانع است