پربازدیدترین ها
جدیدترین اخبار پربیننده ترین اخبار

کد خبر :   62676  | تاریخ خبر : 1395/09/28  | ساعت : 15:25

یادداشت/

شب یلدا و ضیافت خاطره ها


نصر: یلدا، بانوی کهنسال شب‌های زمستان نویدبخش نور و امید و زندگی است.

برای مشاهده عکس در ابعاد اصلی ، بر علامت ذره بین روی تصویر کلیک نمایید

به گزارش نصر، یلدا در طولانی‌ترین شب سال ما را به میهمانی خود دعوت می‌کند تا سیاهی این شب را در کنار یکدیگر و به امید باهم بودن و با هم زیستن پشت سر بگذاریم و طلوع خورشید سوزان در این سرزمین کهن را با یکدیگر نظاره کنیم و فصلی جدید را  برای سرزمینمان رقم بزنیم. در کنار هم بودن و  لمس حضور گرم یکدیگر شاید مهمترین خواسته بانوی زمستان باشد؛ بد نیست در شلوغی و سردرگمی این روزها از فضای مجازی‌مان بیرون بیاییم و سیاهی طولانی‌ترین شب سال را در دنیای واقعی و در کنار عزیزانمان پشت سر بگذاریم

هزاران سال است که جشن شب یلدا در میان ایرانیان و خانه‌های پر مهرشان برگزار می‌شود. جشنی که نمادی از روشنایی و نور و امید است، امید به فردای درخشان‌تر و پربرکت‌تر سرزمین کهن ایران و ساکنان پرمهرش. برگزاری این جشن‌های ملی و مذهبی همواره خانواده‌های ایرانی را گردهم جمع کرده است و آداب و آیین ساده و شیرین آن همچنان حتی در دورافتاده‌ترین روستاهای ایران در میان آذری‌ها، سیستانی‌ها، مازندرانی‌ها، کردها و فارس‌نشینان معمول و رایج است.

اهالي مهربان و بي ادعاي اين مرز و بوم، روزگاري نه چندان دور، در ميان همه سردي و سياهي زمستان، شبي را پاس مي‌داشتند كه پيش از هر چيز نمايشگر انس و الفتي بود كه كودكان سرخوش و بزرگترهاي سبك خيال آن زمان، در زير لحاف سنگين كرسي و بوي زغال سوخته زير آنرا حس مي‌كردند. داستان كهنه و دوست داشتني شب‌هاي دوري است كه همه اهالي يك فاميل، آن را به نشانه عشق و صداقت نهفته در دل‌هاي بي ريا، در جمع ساده و مهربان خود نقل مي‌‌كردند سوقات آن روزهاي دور، يادگاري از همه آيين‌‌هاي فراموش شده‌اي است كه امروز در كم رنگ‌ترين وجه خودنمايي مي‌كند.
ايرانيان قديم شادي و نشاط را از موهبت‌ها‌ي خدايي و غم و اندوه و تيره دلي را از پديده‌هاي اهريمني مي‌پنداشتند. شب يلدا يا «شب چله» شب اول زمستان و درازترين شب سال است و فرداي آن با دميدن خورشيد، روزها بزرگ‌تر شده و تابش نور ايزدي افزوني مي‌يابد. اين بود كه ايرانيان باستان، آخر پاييز و اول زمستان را شب زايش مهر يا زايش خورشيد مي‌خواندند و براي آن جشن بزرگي بر پا مي‌كردند
یلدا واژه‌ای سریانی و به معنای ولادت و میلاد است، ولادت خورشید(مهر و میترا). هرچند درباره زمان آغاز و انگیزه برگزاری و ماندگاری بسیاری از جشن‌ها نمی‌توان نظر قطعی داد اما آن‌چه بیشتر مردم‌شناسان و پژوهشگران فرهنگ عامه بر آن تاکید دارند این است که ایرانی‌ها در طول سال دریافتند که کوتاه‌ترین روزها، آخرین روز پاییز، یعنی روز سی‌ام آذر و بلندترین شب‌ها، شب اول زمستان، یعنی نخستین شب دی‌ماه است. بلافاصله پس از بلندترین شب سال، از آغاز دی، روزها به تدریج بلندتر و شب‌ها کوتاه‌تر می‌شود و از آن‌جا‌یی‌که خورشید بیشتر در آسمان باقی می‌ماند و گرمی و نور و روشنایی بیشتری نثار زمین و آدمیان می‌کند، آن شب را یلدا می‌نامیدند یعنی تولد و زایش خورشید شکست‌ناپذیر. 
در متون کهن تاریخی می‌خوانیم که مهر زمانی خدایی باشکوه و جهانگیر بود، چنان‌که هندیان و ایرانیان و اروپاییان او را ستایش می‌کردند و در ایران مظهر نور، راستی و نیکی بود. اینک ایرانیان به حرمت شب تولد او، جشنی برگزار می‌کنند نه به دلیل آن‌که خدایی باستانی بوده بلکه از آن‌رو که این شب یادآور تلاش ایرانیان برای پیروزی بر تاریکی و دروغ و بدی است. چرا که ایرانیان مانند نیاکان باستانی خود آرزومند پاکی و نگاهداری پیمان هستند. همه ایرانیان می‌دانند که این شب چون بگذرد، فردایی روشن در پیش است که در آن نوروز پیروزتر به میدان خواهد آمد. 
باورهای عامیانه بر این عقیده‌اند که در این شب ایرانیان برای رفع نحوست، آتش می‌افروختند، خوانی ویژه می‌گستردند، میوه تازه فصل را به همراه میوه‌های خشک در سفره می‌گذاشتند. این سفره جنبه دینی و مقدس نیز داشت و میوه‌های خشک و تازه و دیگر خوراکی‌های موجود در سفره تمثیلی از آن بود که بهار و تابستانی پربرکت در پیش‌رو خواهند داشت. ایرانیان تمام شب را در پرتو نور آتش می‌گذراندند تا اهریمن فرصت دژخویی و تباهی پیدا نکند اما پژوهشگران مردم‌شناس براین باورند که جشن شب یلدا و شب‌نشینی مردم در این شب تنها برای دور کردن ارواح اهریمنی نیست بلکه موضوع و کاربرد مهم این شب نوعی ادای احترام به طبیعت است که زندگی جامعه کشاورز ایرانی به آن وابسته بوده و هست. 
حمید سفیدگرشهانقی، پژوهشگر فرهنگ عامه و نویسنده «ترانه‌های کار در آذربایجان»درباره جشن شب یلدا می گوید:
 در حقیقت جشن‌هایی که وارد فولکلور و فرهنگ عامه می‌شوند از سوی عامه مردم مورد پذیرش قرار گرفته و برداشتن و حذف آن‌ها عملا غیر ممکن است. 

وی ادامه می دهد: شب یلدا به‌عنوان آخرین شب پاییز بیشتر در مناطق سردسیر ایران رواج داشته است اما در عین حال مردم مناطق گرمسیری هم از آن استقبال کردند و این جشن قومی به یک فرهنگ و جشن ملی تبدیل شد. در واقع مراسم و آیین‌ها به دو دسته مراسم دینی و آیین‌های ملی تقسیم می‌شوند که هریک از آن‌ها دو دسته مذهبی و قومی دارند. شب یلدا یکی از مهم‌ترین جشن‌های ملی ما ایرانیان است که در میان تمام اقوام ایرانی کاربرد دارد. 

سفیدگر در پایان سخنانش با اشاره به آداب و رسوم مردم استان‌های مختلف کشور در این شب، عنوان می کند: تا 40، 50 سال پیش برگزاری این جشن در استان‌های مختلف تفاوت‌های زیادی داشت و قابل شناسایی بود. برای مثال ما به راحتی می‌توانستیم شب یلدای تبریز را با شیراز مقایسه کنیم. چراکه تفاوت‌های عمده‌ای در خوراکی‌ها، قصه‌ها و مراسم هرکدام از این استان‌ها وجود داشت. ولی در سال‌های اخیر با توجه به این‌که رادیو و تلویزیون و شبکه‌های ماهواره‌ای وارد جامعه ایرانی شدند به نوعی فرهنگ‌ها را یکسان کردند و خرده‌فرهنگ‌ها در یکدیگر ادغام شدند و چیزی که از طرف تلویزیون نمایش داده می‌شود از سوی مردم مورد پذیرش قرار می‌گیرد و برخی تابع آن می‌شوند. 

_ جشن شب چله، جشن بزرگداشت علم در دوران باستان نیز است. نياكان ما، در 7000 سال پيش، به گاه‌شماري خورشيدي دست پيدا كردند و با تفكر و تامل دريافتند كه اولين شب زمستان بلندترين شب سال است. 
هزاران سال است كه جشن شب چله در خانه ايرانيان برگزار مي‌شود. اين جشن حتي در زمان حمله مغول و تركان بي‌تمدن هم برگزار مي‌شد. 
استمرار و ادامه برگزاري اين جشن و جشن‌هاي امثال آن نشانه پيوند ناگسستني ايرانيان امروز با فرهنگ نياكان‌شان است. اما آنچه باعث تعجب انسان متمدن و پيشرفته امروزي است، چگونگي دستيابي ايرانيان باستان به گاه‌شماري است كه اين چنين دقيق طلوع و غروب خورشيد را بررسي كرده است. 

گاه‌شماري خود را بر پايه آن گذاشتند. آنها حركت خورشيد را در برج‌هاي آسمان اندازه‌گيري كردند و براي هر برجي نام خاصي گذاشتند. آنها دريافتند هنگامي كه برآمدن خورشيد با برآمدن برج بره در يك زمان باشد، اول بهار است و روز و شب با هم برابر است. آنها مانند ما مي‌توانستند در شب 6 برج را ببينند. از سر شب يكي‌يكي برج‌ها از جلوي چشم‌ها عبور مي‌كنند. برج بره سپس برج گاو و ... آنها مي‌دانستند 6 برج ديگر كه ديده نمي‌شوند در آن سوي زمين هستند و مردماني در آنسوي زمين 6 برج ديگر را نظاره مي‌كنند. آنها دريافتند كه اول پاييز و بهار روز و شب برابر و در اول تابستان روز بلندتر از شب است. آنها گاه‌شماري خود را بر اساس چهل روز، چهل روز تقسيم كردند. در فرهنگ ايرانيان و نياكان ما عدد چهل مانند عدد شش و دوازده قداست خاصي دارد. واژه‌هاي «چله نشستن»، «چل چلي» و در طبرستان واژه‌هاي «پيرا چله،‌ گرما چله» نشانه اهميت اين عدد در ميان فرهنگ ايراني است. آنها در اصل ماه را به چهل روز تقسيم كردند و نه ماه داشتند. اما پس از مدتي اين روزها به سي روز تغيير پيدا كرد و ماه سي روزه شد 
انار و هندوانه را كه در كنار هم ببيني نمي‌تواني ياد چيزي جز يلدا بيفتي. شبي كه مي‌گويند خورشيد در آن متولد شده است و هر روز كه از آن مي‌گذرد، يك دقيقه به طول روز اضافه مي‌شود.
در سراسر ايران زمين جايي نيست كه خوردن هندوانه در شب يلدا جزو آداب و رسوم نباشد، هندوانه ميوه‌اي است كه هيچ گاه از قلم نمي‌افتد، زيرا عده زيادي از مردم معتقدند كه اگر مقداري هندوانه در شب چله بخورند، در سراسر چله بزرگ و كوچك در زمستان پيش رو سرما و بيماري بر آنها غلبه نخواهد كرد. برگزاري اين شب در جاي جاي ايران از تنوع برخوردار است، يكي از مراسم مشترك بردن هديه شب چله از سوي خانواده داماد براي تازه عروسان است كه به نشانه پايبندي و علاقه خانواده داماد به وصلت انجام شده است. به اين ترتيب يكي، دو روز قبل از فرارسيدن شب چله مردهاي جوان خنچه‌هاي آراسته به ميوه رابه خانه نامزدهاي خود مي‌فرستند و خود به مهماني خانه عروس مي‌روند، خانواده دختر هم لباس و پارچه نبريده به داماد هديه مي‌دهند. 
در گذشته گرد آمدن شب چله دور كرسي با نقل خاطرات شيرين و خواندن كتابهاي داستاني تا نزديك صبح ادامه مي‌يافت. يكي ديگر از آيين‌هاي شب يلدا در ايران، تفال با ديوان حافظ است، مردم ديوان اشعار "لسان‌الغيب" را با نيت بهورزي و شادكامي باز مي‌كنند و فال دل خويش را از او طلب مي‌كنند. 
در برخي ديگر از نقاط ايران "شاهنامه‌ خواني" رواج دارد، نقل خاطرات و قصه گويي پدربزرگها و مادربزرگها نيز يكي از مواردي است كه يلدا را براي خانواده ايراني دلپذيرتر مي‌كند. 
در فرهنگ كهن ايراني، اينها همه ترفندهايي است كه خانواده‌ها گرد هم جمع شوند و بلندترين شب سال را با شادي سحر كنند. و برگزاري مراسم شب چله با همه حقايق و داستانهاي همراه با خود، هنوز در ميان ايرانيان از جايگاه ويژه‌اي برخوردار و همچنان زنده و خاطره ساز است.

.....................................

به قلم: علی کریم پور

....................................

 

انتهای پیام/

مطالب مرتبط

نظرات (0)

 

استفاده از مطالب پورتال با ذکر منبع بلامانع است